काठमाडौँ उपत्यकाको उत्तरी क्षेत्रमा अवस्थित टोखा नगरपालिका पछिल्लो समय समग्र विकास, सुशासन र सामाजिक समावेशीकरणको नमुनाको रूपमा उदाएको छ। कला, संस्कृति, स्वच्छता र समृद्धिको सङ्गमस्थलको रूपमा परिचित यो नगरपालिका आफ्ना नवीन योजना र प्रभावकारी कार्यान्वयनमार्फत अन्य स्थानीय तहका लागि प्रेरणाको स्रोत बनेको छ।

विशेषगरी, सार्वजनिक जग्गा संरक्षण, पूर्वाधार विकास, स्वास्थ्य सेवा, सरसफाइ, वित्तीय अनुशासन र सूचना प्रविधिको उपयोगमा टोखाले उल्लेखनीय प्रगति हासिल गरेको छ। आर्थिक वर्ष २०८१/०८२ को वार्षिक नगर विकास योजनालाई आधार बनाएर टोखाले आफ्ना प्राथमिकताहरूलाई व्यवस्थित रूपमा कार्यान्वयन गरिरहेको छ।

टोखा नगरपालिका: पृष्ठभूमि र परिचय
टोखा नगरपालिका काठमाडौँ जिल्लाको ऐतिहासिक र सांस्कृतिक महत्त्व बोकेको स्थानीय तह हो। ११ वटा वडामा फैलिएको यो नगरपालिका १७.११ वर्ग किलोमिटर क्षेत्रफलमा अवस्थित छ। सन् २०२१ को राष्ट्रिय जनगणनाअनुसार यहाँको कुल जनसङ्ख्या १,३३,७५५ छ, जसमा ६७,२२२ महिला र ६६,५३३ पुरुष छन्। प्रति वर्ग किलोमिटर ७,८१७ को जनघनत्वले टोखालाई काठमाडौँ उपत्यकाको सघन बसोबास क्षेत्रको रूपमा चित्रण गर्छ। यहाँ नेवार समुदायको बाहुल्यता छ, जसले टोखालाई कला, संस्कृति र परम्पराको धनी बनाएको छ। नेपाली, नेवारी, तामाङ, शेर्पा र मगर भाषाहरू यहाँका प्रमुख बोलिने भाषा हुन्। हिन्दु, बौद्ध, इसाई र इस्लाम धर्मका अनुयायीहरूको मिश्रित बसोबासले यहाँको सामाजिक विविधता झल्काउँछ।

टोखा नगरपालिका २०७१ मङ्सिर १६ मा स्थापना भएको हो, जसमा साविकका धापासी, टोखा चण्डेश्वरी, टोखा सरस्वती, गोंगबु र झोरमहाकाल गाउँ विकास समितिहरू समावेश छन्। नगरपालिकाको दीर्घकालीन सोच “कला संस्कृतियुक्त, स्वच्छ, समुन्नत टोखा नगर” हो। यो सोचलाई साकार पार्न नगरपालिकाले नेपालको संविधान, स्थानीय सरकार सञ्चालन ऐन, २०७४ र अन्य प्रचलित कानुनहरूको अधिकतम उपयोग गरी नीति, योजना र कार्यक्रमहरू तर्जुमा गरेको छ। आर्थिक वर्ष २०८१/०८२ को वार्षिक नगर विकास योजनाले विकासको स्पष्ट मार्गचित्र प्रस्तुत गरेको छ, जसमा आर्थिक विकास, सामाजिक समावेशीकरण, पूर्वाधार विकास, वातावरण संरक्षण र सुशासनलाई प्राथमिकता दिइएको छ।

नगरपालिकाको वार्षिक विकास योजनाको परिचय खण्डमा उल्लेख भएअनुसार, टोखाले विभिन्न राजनीतिक परिवर्तनमा योगदान पुर्‍याएका शहीदहरू र नेतृत्वकर्ताहरूप्रति सम्मान व्यक्त गर्दै समृद्ध र लोकतान्त्रिक नगर निर्माणमा प्रतिबद्धता जनाएको छ। यो योजनाले स्थानीय बासिन्दा राजनीतिक दल, बुद्धिजीवी, नागरिक समाज र विषयगत समितिहरूको सुझावलाई समेटेर समावेशी विकासको अवधारणा आत्मसात गरेको छ। नगरपालिकामा ९ सामुदायिक, ६८ संस्थागत र ८ वैकल्पिक विद्यालय, ८ स्वास्थ्य चौकी, ८ शहरी स्वास्थ्य केन्द्र, ४ आधारभूत स्वास्थ्य केन्द्र र १११ सहकारी संस्था छन्, जसले नगरको सामाजिक र आर्थिक संरचनालाई बलियो बनाएका छन्।

सार्वजनिक जग्गा संरक्षण: टोखाको प्राथमिकता
टोखा नगरपालिकाले सार्वजनिक जग्गा संरक्षणलाई आफ्नो प्रमुख प्राथमिकतामा राखेको छ। नगरपालिकाका विभिन्न वडामा रहेका सार्वजनिक जग्गाको लगत सङ्कलन, नापजाँच र अतिक्रमणमा परेका जग्गाको संरक्षणमा उल्लेखनीय प्रगति भएको छ।

प्रमुख प्रशासकीय अधिकृत शेरबहादुर बि.सी.का अनुसार, नगरपालिकाले हालसम्म १४ सय रोपनी जग्गा संरक्षण गर्न सफल भएको छ। यो उपलब्धि नगरपालिकाको दृढ सङ्कल्प, योजनाबद्ध कार्य र सुरक्षा निकायसँगको सहकार्यको परिणाम हो।

“हामीले तथ्य र प्रमाणका आधारमा अतिक्रमित जग्गा फिर्ता ल्याउने काम गरिरहेका छौँ। चार जना वडाध्यक्ष र मेरो नेतृत्वमा गठित टोलीले योजनाबद्ध रूपमा काम गर्दा यो सम्भव भएको हो,” बि.सी.ले भने।

यो अभियानमा नेपाल प्रहरी र सशस्त्र प्रहरी बलको सहयोगले महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ। उदाहरणका लागि, ग्राण्डी अस्पतालको पछाडि २५ देखि ३० रोपनी जग्गा फिर्ता ल्याइएको छ। त्यस्तै, गङ्गबु बसपार्कमा रहेका ८२ वटा टहरा भत्काएर त्यहाँ सुन्दर पार्क निर्माणको काम भइरहेको छ। यी कार्यले सार्वजनिक सम्पत्तिको संरक्षण मात्र नभई नगरको सौन्दर्यीकरण र व्यवस्थित विकासमा पनि योगदान पुर्‍याएका छन्।

आर्थिक वर्ष २०८१/०८२ को वार्षिक विकास योजनाले पनि सार्वजनिक जग्गा संरक्षणलाई प्राथमिकता दिएको छ। योजनामा उल्लेख भएअनुसार, सडक किनारका अव्यवस्थित संरचना हटाएर सेटब्याक खाली गराइएको छ र अतिक्रमित सरकारी जग्गाको खोजी र संरक्षणको कार्य तीव्र रूपमा अघि बढाइएको छ। यो अभियानले टोखालाई व्यवस्थित र सुरक्षित नगरको रूपमा स्थापित गर्न महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ।

आर्थिक वर्ष २०८१/०८२ को नीति तथा कार्यक्रम: प्रमुख प्राथमिकताहरू
टोखा नगरपालिकाको आर्थिक वर्ष २०८१/०८२ को वार्षिक नगर विकास योजनाले नगरको समग्र विकासका लागि स्पष्ट नीति र कार्यक्रम प्रस्तुत गरेको छ। योजनामा उल्लेख भएअनुसार, नगरपालिकाले निम्नलिखित प्रमुख नीतिगत प्राथमिकतामा जोड दिएको छ:

आर्थिक विकास: नवउद्यमशीलता प्रवद्र्धन, स्वरोजगार सिर्जना, स्थानीय स्रोतको अधिकतम उपयोग र आर्थिक उत्पादकत्व वृद्धिलाई प्राथमिकता दिइएको छ। नगरपालिकाले साना तथा मझौला उद्यमलाई प्रोत्साहन गर्न तालिम, प्रविधि हस्तान्तरण र लागत साझेदारी कार्यक्रम सञ्चालन गर्ने योजना बनाएको छ। उदाहरणका लागि, स्थानीय कृषि, उद्यम र पशुजन्य उत्पादनको बजारीकरणका लागि कोशेली घर, हाटबजार र रैथाने बजार सञ्चालन गर्न रु. १ करोडभन्दा बढी बजेट विनियोजन गरिएको छ। त्यस्तै, औद्योगिक ग्राम स्थापनाको सम्भाव्यता अध्ययन र रोजगार मेलाको आयोजनालाई पनि प्राथमिकता दिइएको छ।

सामाजिक विकास: शिक्षा, स्वास्थ्य, महिला सशक्तीकरण, ज्येष्ठ नागरिक र अपाङ्गता भएका व्यक्तिका लागि विशेष कार्यक्रम सञ्चालन गरिनेछ। सामुदायिक विद्यालयमा मेयर दिवा खाजा कार्यक्रमलाई निरन्तरता दिँदै गुणस्तर सुधारका लागि रु. १ करोड १३ लाख ५० हजार विनियोजन गरिएको छ। कक्षा १ देखि १० सम्मका विद्यार्थीलाई रु. २० प्रतिदिनका दरले खाजा प्रदान गरिनेछ। त्यस्तै, स्मार्ट बोर्ड जडानका लागि प्रत्येक सामुदायिक विद्यालयलाई रु. २० लाख बजेट छुट्याइएको छ।

पूर्वाधार विकास: सडक, ढल निकास, खानेपानी, सार्वजनिक भवन र हरित सहर निर्माणमा लगानी वृद्धि गरिनेछ। विष्णुमति करिडरमा ९ किलोमिटर ट्र्याक खोल्ने र मनोहर तीर्थमा पुल निर्माणजस्ता परियोजना यसै वर्षको प्राथमिकतामा छन्। सांस्कृतिक प्रवेशद्वार निर्माणका लागि रु. ४० लाख, सम्पूरक कोषमा रु. ५ करोड ४४ लाख ४० हजार र मर्मत सम्भार कोषमा रु. १ करोड ४० लाख विनियोजन गरिएको छ। समाखुशी–टोखा सडकमा पैदलयात्रीको सहजताका लागि सडकपेटी, फल्पा र यात्री प्रतीक्षालय निर्माणका लागि पनि बजेट छुट्याइएको छ।

वातावरण संरक्षण र विपद् व्यवस्थापन: विष्णुमति खोला र सांलेखोला सरसफाइ अभियानलाई निरन्तरता दिँदै फोहोरमैला व्यवस्थापन र हरियाली प्रवद्र्धनमा जोड दिइएको छ। फोहोर वर्गीकरणका लागि प्रत्येक घरमा डस्टबिन/कम्पोस्ट बिन वितरण गर्न रु. ४० लाख र विपद् व्यवस्थापनका लागि फायर बल, फायर हाइड्रेन्ट र दमकलजस्ता उपकरण खरिद गर्न बजेट विनियोजन गरिएको छ।

सुशासन र सेवा प्रवाह: सूचना प्रविधिको उपयोग, कर्मचारी क्षमता विकास, पारदर्शिता र जवाफदेहितालाई प्राथमिकता दिइएको छ। नगरपालिकाले घर नम्बर वितरणका लागि सर्वेक्षण र सफ्टवेयर निर्माण गर्न रु. २ करोड ४० लाख, सिसिटिभी जडान र सांस्कृतिक प्रवेशद्वार निर्माणका लागि बजेट विनियोजन गरेको छ। त्यस्तै, कर सङ्कलनमा सूचना प्रविधिको प्रयोग र करदाता शिक्षा कार्यक्रमलाई जोड दिइएको छ।

यी प्राथमिकताहरूलाई कार्यान्वयन गर्न नगरपालिकाले आफ्नो बजेटलाई स्थानीय स्रोत र राजस्व बाँडफाँडमा आधारित बनाएको छ। “हामीले हाम्रो क्षमता र स्रोतका आधारमा मात्र बजेट बनाउँछौँ। यसले हामीलाई आर्थिक सन्तुलन कायम राख्न र परियोजनाहरू समयमै सम्पन्न गर्न सहयोग गरेको छ,” अधिकृत बि.सी.ले भने।

पूर्वाधार विकास: नयाँ सम्भावनाहरूको ढोका
टोखा नगरपालिकाले पूर्वाधार विकासमा उल्लेखनीय कदम चालेको छ। विष्णुमति करिडरमा ९ किलोमिटर लामो ट्र्याक खोलिएको छ, जसले स्थानीय बासिन्दाको आवागमनलाई सहज बनाएको छ। मनोहर तीर्थमा पुल निर्माणको कार्य अन्तिम चरणमा पुगेको छ र त्यहाँबाट बाटो निकासको काम सम्पन्न भएको छ। यी परियोजनाले नगरपालिकाको यातायात सञ्जाललाई बलियो बनाउँदै स्थानीय आर्थिक गतिविधिलाई प्रोत्साहन गरिरहेका छन्।

नगरपालिकाको वार्षिक विकास योजनामा सडक विस्तार, ढल निकास, खानेपानी व्यवस्थापन र सार्वजनिक भवन निर्माणजस्ता कार्यलाई प्राथमिकता दिइएको छ। समाखुशी–टोखा सडकमा पैदलयात्रीको सहजताका लागि सडकपेटी, फल्पा र यात्री प्रतीक्षालय निर्माणका लागि बजेट विनियोजन गरिएको छ। त्यस्तै, निर्मित पूर्वाधारको दीगोपनाका लागि मर्मत सम्भार कोषमा रु. १ करोड ४० लाख छुट्याइएको छ। चालु आर्थिक वर्षमा स्वीकृत पूर्वाधारतर्फका ४४० आयोजनामध्ये २२२ आयोजना सम्पन्न भइसकेका छन् र बाँकी कार्यान्वयनको चरणमा छन्।

स्वास्थ्य सेवामा अग्रणी: ९१ प्रकारका सेवाहरू
टोखा नगरपालिका स्वास्थ्य क्षेत्रमा पनि अग्रणी बन्दै गएको छ। नगरपालिकाले ११ वटा स्वास्थ्य केन्द्रमार्फत नियमित स्वास्थ्य सेवा प्रदान गरिरहेको छ। यी केन्द्रबाट ९१ भन्दा बढी प्रकारका स्वास्थ्य सेवा उपलब्ध छन्, जसमा निःशुल्क औषधि वितरण, खोप, स्वास्थ्य परीक्षण, दीर्घरोगीहरूलाई औषधि वितरण र विशेषज्ञ सेवा समावेश छन्।

“हामीले आधारभूत स्वास्थ्य सेवालाई उच्च प्राथमिकता दिएका छौँ। विभिन्न अस्पतालसँग समझदारी पत्र (एमओयू) गरेर मुटुरोगीहरूलाई निःशुल्क उपचारको व्यवस्था गरेका छौँ,” प्रमुख प्रशासकीय अधिकृत बि.सी.ले बताए।

काठमाडौँ जिल्लामा स्वास्थ्य क्षेत्रमा काम गर्ने पहिलो नगरपालिकाको रूपमा टोखाले आफूलाई स्थापित गरेको छ। स्वास्थ्य शाखामार्फत सञ्चालित कार्यक्रमका लागि रु. ३ करोड २४ लाख विनियोजन गरिएको छ। त्यस्तै, करदातासँग साझेदारीमा परिवारिक स्वास्थ्य बीमा कार्यक्रम लागू गर्न बजेट छुट्याइएको छ। यो कार्यक्रमले आर्थिक रूपमा विपन्न परिवारलाई स्वास्थ्य सेवामा पहुँच सुनिश्चित गर्नेछ।

सरसफाइ र वातावरणीय संरक्षण: विष्णुमति खोला अभियान
टोखा नगरपालिका सरसफाइ र फोहोरमैला व्यवस्थापनमा उत्तिकै सक्रिय छ। विष्णुमति खोला सरसफाइ अभियान ५६ औँ हप्तादेखि निरन्तर सञ्चालन भइरहेको छ। यो अभियानमा न्यूनतम २०० जना कर्मचारी, जनप्रतिनिधि, नगरवासी स्वयंसेवक, नेपाली सेना, नेपाल प्रहरी, सशस्त्र प्रहरी बल, स्काउट र विद्यार्थी संलग्न छन्। सांलेखोला सरसफाइ अभियान पनि साझा पहलको रूपमा सञ्चालित छ।

बि.सी.ले भने, “हामीले सरसफाइलाई जीवनशैलीको हिस्सा बनाउन चाहन्छौँ। विष्णुमति खोला सरसफाइ अभियानले नदीको संरक्षण मात्र होइन, स्थानीय समुदायमा वातावरणीय चेतनाको विकास पनि गरेको छ।”

नगरपालिकाले फोहोरमैला व्यवस्थापनका लागि नियमित सङ्कलन, पुनर्चक्रण र विसर्जनको व्यवस्था गरेको छ। फोहोर वर्गीकरणका लागि प्रत्येक घरमा डस्टबिन/कम्पोस्ट बिन वितरण गर्न रु. ४० लाख विनियोजन गरिएको छ। त्यस्तै, खोला, खोल्सी र नदी नियन्त्रणका लागि आवश्यक बजेट छुट्याइएको छ। यी प्रयासले टोखालाई स्वच्छ र हरियाली नगरको रूपमा स्थापित गर्न महत्त्वपूर्ण योगदान पुर्‍याएका छन्।

आर्थिक विकास र वित्तीय अनुशासन
टोखा नगरपालिकाले आर्थिक विकास र वित्तीय अनुशासनमा उदाहरणीय काम गरेको छ। धेरै स्थानीय तहले महत्वाकाङ्क्षी बजेट बनाउने तर कार्यान्वयनमा चुक्ने समस्या झेलिरहेका छन्। तर, टोखाले आफ्नै स्रोत र राजस्व बाँडफाँडबाट प्राप्त स्रोतमा आधारित बजेट निर्माण गरेर वित्तीय अनुशासन कायम राख्न सफल भएको छ।

नगरपालिकाले एकीकृत कर अभियान सञ्चालन गरेर राजस्व सङ्कलनलाई प्रभावकारी बनाएको छ। १६ वटा टोलीले प्रत्येक वडामा घरघर र पसलमा पुगेर कर शिक्षा प्रवाह गर्ने र करको दायरामा ल्याउने काम गरिरहेका छन्। चालु आर्थिक वर्षमा ग्राण्डी अस्पतालबाट रु. ४ करोड २७ लाख ५२ हजार, सिडी डेभलपर्स प्रा.लि.बाट रु. २ लाख २२ हजार, भाटभटेनी सुपरमार्केटबाट रु. २ लाख २ हजार र रमिल्सबेरी इन्टरनेशनल स्कूलबाट रु. १ लाख ११ हजार सम्पत्ति कर सङ्कलन भएको छ। त्यस्तै, जेनेराली जनता फार्मास्युटिकल्स प्रा.लि.बाट नक्सा अभिलेखीकरण दस्तुरको पहिलो किस्ता रु. २० लाख सङ्कलन भएको छ।

आगामी आर्थिक वर्षमा करदातालाई कर तिर्न प्रोत्साहित गर्न १० देखि ४० प्रतिशतसम्म छुट र बक्यौता करमा जरिवाना मिनाहाको व्यवस्था गरिएको छ। रु. ४ लाखभन्दा बढी सम्पत्ति कर दायित्व भएका करदातालाई बक्यौता कर तिर्न प्रोत्साहन गर्न विशेष छुटको व्यवस्था गरिएको छ। त्यस्तै, आन्तरिक राजस्वमा ४७ प्रतिशत वृद्धि हुने अनुमान गरिएको छ।

सुशासन र प्रविधिको उपयोग
सुशासन टोखा नगरपालिकाको अर्को महत्त्वपूर्ण प्राथमिकता हो। नगरपालिकाले सूचना प्रविधि प्रणालीको विकास, कर्मचारीको क्षमता अभिवृद्धि र सेवाग्राहीमैत्री वातावरण निर्माणमा जोड दिएको छ। अनलाइन राजस्व सङ्कलन, अनलाइन घटना दर्ता र नक्सा–ईबीपीएस प्रणालीजस्ता डिजिटल सेवाले सेवाप्रवाहलाई छिटो र छरितो बनाएका छन्।

“हाम्रो उद्देश्य सेवाग्राहीलाई छिटो र सहज सेवा प्रदान गर्नु हो। सेवाप्राप्तिको क्रममा कुनै अलमल नहोस् भनेर हामीले प्रणालीगत सुधार गरेका छौँ,” बि.सी.ले भने।

नगरपालिकाले घर नम्बर वितरणका लागि सर्वेक्षण र सफ्टवेयर निर्माण गर्न रु. २ करोड ४० लाख, सिसिटिभी जडान र सांस्कृतिक प्रवेशद्वार निर्माणका लागि रु. ४० लाख विनियोजन गरेको छ। त्यस्तै, नगर दिवस मनाउन रचनात्मक कार्यक्रमका लागि बजेट छुट्याइएको छ। यी डिजिटल र भौतिक पहलले नगरपालिकाको पारदर्शिता र जवाफदेहितालाई थप बलियो बनाएका छन्।

बालबालिकाको क्षेत्रमा विशेष योजना
नगरपालिकाले महिला तथा बालबालिकाको क्षेत्रमा पनि महत्त्वपूर्ण योगदान पुर्‍याएको छ। टोखाले बालबालिकालाई भविष्यका कर्णधार मानेर विशेष योजना बनाएको छ। उपमेयरसँग बालबालिका कार्यक्रममार्फत विद्यालयका बालबालिकाका लागि निःशुल्क स्वास्थ्य, शिक्षा, पोषण, महिनावारी स्वच्छता र स्वास्थ्य परीक्षणजस्ता कार्यक्रम सञ्चालन गर्न आर्थिक वर्ष २०८२/८३ मा रु. १० लाख विनियोजन गरिएको छ। यसले बालबालिकाको स्वास्थ्य र पठनपाठनमा सहजता ल्याउने विश्वास गरिएको छ। त्यस्तै, बालविकास सहजकर्ता तालिम, प्रारम्भिक बाल्यावस्थाको खेल सञ्चालन र बालबालिका कक्षालाई प्रभावकारी बनाउने कार्य अघि बढाइएको छ। सामुदायिक विद्यालयको दरबन्दी मिलानलाई पनि व्यवस्थित गरिने जनाइएको छ।

मेयर दिवा खाजा कार्यक्रमअन्तर्गत सामुदायिक विद्यालयमा अध्ययनरत बालबालिकालाई प्रदान गरिँदै आएको दिवा खाजालाई निरन्तरता दिँदै गुणस्तरमा डाइट प्लान गरी व्यवस्थित बनाइने छ। पालिकाभित्र रहेका पुस्तकालय, ई–लाइब्रेरीसहित सामुदायिक सिकाइ केन्द्र, वैकल्पिक तथा अनौपचारिक शिक्षालाई व्यवस्थापन गर्दै गैरसरकारी संस्थालाई पुस्तकालय सेवा विस्तार गर्न प्रोत्साहन गर्ने विशेष योजना बनाइएको छ।

स्थानीयको रुचि र चाहनालाई मध्यनजर गर्दै ‘हाम्रो टोखा’ नामक स्थानीय पाठ्यक्रम तथा पाठ्यपुस्तक विस्तार गरी कार्यान्वयनमा ल्याउने योजना यसै आर्थिक वर्षको नीति तथा कार्यक्रममा समेटिएको छ। ‘बालबालिकामा सेवामुखी भावना, हामी सबैको चाहना’ भन्ने नाराका साथ विद्यालयमा अध्ययनरत विद्यार्थीलाई नेपाल स्काउटका कार्यक्रममा आबद्ध गराएर आत्मनिर्भर बनाउने पालिकाको योजना छ।

‘शिक्षालाई सीपमा जोडौँ’ भन्ने मान्यताका साथ पाठ्यपुस्तकविहीन कक्षा सञ्चालनलाई प्रभावकारी बनाइने बताइएको छ। शिक्षा र सीपलाई एकीकृत गर्दै विद्यार्थीलाई खेलकुद, अतिरिक्त क्रियाकलाप र सीप सिकाउन प्रत्येक सामुदायिक विद्यालयमा अतिरिक्त शिक्षकको व्यवस्था गरिने भएको छ। यसले बालबालिकाको मानसिक तथा शारीरिक वृद्धिमा टेवा पुग्ने पालिकाको अपेक्षा छ। त्यस्तै, पालिकाभर अध्यापनरत शिक्षकको क्षमता विकासका लागि कस्टमाइज्ड तालिम दिइने जनाइएको छ।

महिलाको क्षेत्रमा पालिकाको योगदान
टोखाले महिलाका लागि पनि विशेष योजना बनाएर कार्यान्वयन गर्दै आएको छ। यस आर्थिक वर्षमा पनि पालिकाले महिलाको क्षेत्रमा विभिन्न कार्यक्रम ल्याएको छ। मेयर दीर्घायु निःशुल्क स्वास्थ्य परीक्षण, दीर्घरोगविरुद्धको अभियानमा मेयर कार्यक्रम र महिलाको स्तन तथा पाठेघरको मुखको क्यान्सर परीक्षणलाई निरन्तरता दिँदै थप स्वास्थ्य सेवा विस्तार गरिएको छ। सङ्घीय र प्रदेश सरकारसँगको सहकार्यमा किशोरीलाई पाठेघरको क्यान्सरविरुद्धको एचपिभी खोप लगाइने जनाइएको छ।

पालिकाले सुरक्षित मातृत्व प्रवद्र्धनका लागि गर्भवती र सुत्केरीको घर भेट कार्यक्रममार्फत पिएनसी जाँच र न्यानो झोला वितरण गरिरहेको छ। एकल महिलाका लागि जीविकोपार्जनका कार्यक्रम सञ्चालन गर्ने र किशोर–किशोरीका लागि जीवन उपयोगी सीप र शिक्षा प्रदान गर्ने योजना छ।

शिक्षा र सामाजिक विकास
टोखा नगरपालिकाले शिक्षा क्षेत्रमा उल्लेखनीय सुधार गरेको छ। सामुदायिक विद्यालयको भौतिक पूर्वाधार सुधार, शिक्षक तालिम र शैक्षिक गुणस्तर वृद्धिका लागि विभिन्न कार्यक्रम सञ्चालित छन्। शिक्षा, युवा र खेलकुद शाखामार्फत सञ्चालित कार्यक्रमका लागि रु. ३ करोड ४० लाख विनियोजन गरिएको छ। मेयर दिवा खाजा कार्यक्रमले विद्यार्थीको पोषण र शिक्षामा सहयोग पुर्‍याएको छ। सिटिइभिटिसँगको समन्वयमा सीपमूलक तालिम सञ्चालन गर्न रकम विनियोजन गरिएको छ।

सामाजिक विकासका लागि नगरपालिकाले महिला, बालबालिका, ज्येष्ठ नागरिक र अपाङ्गता भएका व्यक्तिका लागि लक्षित कार्यक्रम सञ्चालन गरेको छ। महिला तथा बालबालिका शाखामार्फत रु. ४० लाख र सहकारी शाखामार्फत रु. ३० लाख विनियोजन गरिएको छ। सामुदायिक भवन निर्माण, खेलकुद मैदान विकास र सांस्कृतिक सम्पदाको संरक्षणले नगरको सामाजिक संरचना बलियो बनाएको छ। टोखा चाकुको ब्रान्डिङ र औद्योगिकीकरणका लागि अध्ययन र कार्यान्वयनमा जोड दिइएको छ।

पर्यटन र सांस्कृतिक सम्पदा संरक्षण
टोखा नगरपालिकाको प्राकृतिक सौन्दर्य र सांस्कृतिक सम्पदाले यसलाई पर्यटकीय गन्तव्यको रूपमा स्थापित गर्ने सम्भावना बोकेको छ। टोखा चण्डेश्वरी मन्दिर, सपन तीर्थ र अन्य धार्मिक स्थल यहाँका प्रमुख आकर्षण हुन्। नगरपालिकाले पर्यटकीय स्थलमा सार्वजनिक शौचालय, बगैँचा र अन्य पूर्वाधार निर्माणका लागि बजेट विनियोजन गरेको छ। राष्ट्रिय र अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चारमाध्यममार्फत पर्यटन प्रवद्र्धन गर्न रु. ४० लाख छुट्याइएको छ। टोखा चाकुको ऐतिहासिक र सांस्कृतिक महत्त्व उजागर गर्न अनुसन्धान र ब्रान्डिङका लागि विशेष कार्यक्रम सञ्चालन गर्ने योजना छ।

चुनौतीहरू र भविष्यका योजना
टोखा नगरपालिकाले उल्लेखनीय प्रगति हासिल गरे पनि केही चुनौती कायम छन्। अतिक्रमित जग्गा फिर्ता ल्याउने क्रममा स्थानीय विरोध र कानुनी जटिलताहरू सामना गर्नुपरेको छ। बढ्दो सहरीकरणले पूर्वाधार र सेवाको माग बढाइरहेको छ। यी चुनौतीको सामना गर्न नगरपालिकाले दीर्घकालीन योजना र समुदायको सहभागितालाई प्राथमिकता दिएको छ।

आगामी दिनमा टोखाले थप हरियाली र सुरक्षित नगरको रूपमा आफूलाई स्थापित गर्ने लक्ष्य राखेको छ। नवीकरणीय ऊर्जाको उपयोग, स्मार्ट सिटी अवधारणाको कार्यान्वयन र थप डिजिटल सेवाको विस्तार नगरपालिकाको प्राथमिकतामा छन्। विष्णुमति खोला सरसफाइ अभियानलाई थप प्रभावकारी बनाउँदै अन्य नदी र सार्वजनिक स्थलको संरक्षणमा जोड दिइने बि.सी.ले बताए।

निष्कर्ष
टोखा नगरपालिका काठमाडौँ उपत्यकाको एक उदाहरणीय स्थानीय तहको रूपमा उभिएको छ। सार्वजनिक जग्गा संरक्षण, पूर्वाधार विकास, स्वास्थ्य सेवा, सरसफाइ, वित्तीय अनुशासन र सुशासनमा हासिल गरेका उपलब्धि प्रशंसनीय छन्। आर्थिक वर्ष २०८१/०८२ को वार्षिक नगर विकास योजनाले यी प्राथमिकतालाई थप व्यवस्थित र प्रभावकारी बनाएको छ। स्थानीय समुदाय, जनप्रतिनिधि, कर्मचारी र सुरक्षा निकायको सहकार्यले टोखा नगरपालिका समृद्ध, सुरक्षित र हरियाली नगरको रूपमा अगाडि बढिरहेको छ। यो नगरपालिकाको यात्रा अन्य स्थानीय तहका लागि प्रेरणादायी बन्न सक्छ।

पालिकाले आगामी आर्थिक वर्ष २०८२/८३ को बजेट कार्यान्वयनबाट रोजगारी सिर्जना, गरिबी निवारण, गुणस्तरीय र जीवन उपयोगी शिक्षा, आधारभूत स्वास्थ्य सेवाको पहुँच वृद्धि, सडक, विद्युत, पुल, खानेपानी, आवश्यक ठाउँमा सिसिक्यामरा जडान र पार्कलगायतका पूर्वाधार निर्माण, सामाजिक सशक्तीकरणमार्फत “कला संस्कृतियुक्त, स्वच्छ, समुन्नत टोखा नगर” स्थापना गरी ‘समृद्ध नेपाल, सुखी नेपाली’को दीर्घकालीन राष्ट्रिय सोचलाई सार्थक बनाउन योगदान पुर्‍याउने विश्वास लिएको छ।