स्थानीय तहमा जनशक्ति परिचालन « प्रशासन
Logo १८ आश्विन २०७९, मंगलबार
   

स्थानीय तहमा जनशक्ति परिचालन


तिलक पौडेल

१४ कार्तिक २०७५, बुधबार


स्थानीय तहमा जनशक्ति परिचालन

१. पृष्ठभूमि
बहुदलीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रात्मक व्यवस्थामा आधारभूत इकाइ भन्नाले स्थानीय सरकार र तह (गाउँपालिका, नगारपालिका, जिल्ला समन्वय समिति) लाई बुझाउँछ । यिनै तहहरूले जनताहरूलाई अति नजिकबाट सेवा प्रदायकको भूमिका निर्वाह गर्ने भएकाले चुस्त प्रशासनिक संगठन र उत्तरदायी कर्मचारी व्यवस्था हुनु राम्रो हुन्छ । साथै जननयनमा समग्र सरकारको प्रतिबिम्ब यिनैद्वारा छापिएको हुन्छ । विकास निर्माणका कार्य र सेवा प्रवाहमा सर्वसाधारणको सरल र सहज पहुँचको सुनिश्चितताका लागि स्थानीय तहहरूमा आवश्यक एवं उपयुक्त जनशक्तिको व्यवस्था पहिलो शर्त हो । तिनको संस्थागत संयन्त्र र कार्यगत संरचनाको विकास र सवलीकरण गरी प्रतिस्पर्धी र गुणस्तरीय सेवा प्रवाह गरेर÷गराएर सुशासनको अनुभूति दिलाउनु वर्तमानमा आवश्यक देखिन्छ । यसका लागि कानुनतः व्यवस्था गरिएका कार्यहरूको थुप्रो लगाई ती कार्यहरू सम्पादन गर्न के, कस्तो सीप र दक्षता भएका के, कति जना कर्मचारीहरूको आवश्यकता पर्छ र कस्तो संरचनागत संयन्त्र स्थापना गर्दा कहिले, कति बेला, कसरी सेवा प्रदान गर्न सकिन्छ भन्नेबारे यकिन गरी सोहीबमोजिम जनशक्तिको परिचालन हुन जरुरी हुन्छ ।

२. विद्यमान अवस्था
साविकदेखि स्थानीय तहकारूपमा सेवा गरिरहेका हालका संस्थाहरूमा निम्नानुसारको अवस्था विद्यमान देखिन्छ ।
– परिवर्तित संघीय सन्दर्भमा संस्थागत नाम र काम (कार्यक्षेत्र एवं तौर–तरिका) बदलिएको छ,
– कार्य सम्पादन गर्ने कर्मचारी अधिकांश साविकमै तोकादेशबाट स्थायी भई सेवा प्रदान गरी टोपलेकाहरू नै छन्,
– बहुदलीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रात्मक सन्दर्भमा जनतामा सुशासनको प्रत्याभूति दिने जिम्मेवारी स्थानीय तहहरुमा छ,
– स्थानीय तहले गर्नुपर्ने कार्यहरूको विवरण संविधानतः ठोसरूपमा (ब्ल्याक एन्ड ह्वाइट) उल्लेख भए पनि कार्यरूपमा साविकै ढर्रा लागू भइरहेको छ,
– कर्मचारीहरूमा आवश्यक दक्षताको सीमारेखा नकोरिँदा इतिहासमा एमए गरेकोलाई सडक विभागमा इन्जिनियरको जिम्मा दिएझैं भएको छ,
– कतिपय जिल्ला समन्वय समितिहरूले साविकमा जिल्लागत हिसाबले आवधिक योजना तयार पारेको भए पनि सोको कार्यान्वयनका लागि आवश्यक जनशक्तिको ठोस प्रक्षेपण गरेको पाइँदैन,
– स्थानीय तहहरूमा कानुनतः नयाँ आम्दानीका स्रोतहरू पहिचान भएर पनि राजस्वको संकलन परिचालन करिव पुरानै ढर्रामा भइरहेको छ,
– स्थानीय स्वायत्तता र स्थानीय सरकारको परिभाषा कतिपय तहहरूसँग सम्बन्धित नेतृत्ववर्गले ‘हामीले गरेपछि जेसुकै निर्णय पनि कार्यान्वयन गर्न सकिन्छ’ भन्ने रूपमा निर्णय लिने गरेको पाइन्छ,
– सांगठानिक चुस्तताका लागि संगठन र व्यवस्थापनको अध्ययन र सिफारिसहरू हुन बाँकी नै छ,
– जनशक्ति प्रक्षेपण भएपछि पनि व्यवस्थापकीय खर्चसँग तादात्म्यता गराइएन भने साविकमा झैं ‘बाख्राको मुखमा कुभिण्डो’ जस्तो अवस्था आउन सक्छ,
– संगठनको कार्यप्रकृति अनुसारको जनशक्ति व्यवस्था एवं त्यसको महत्तम परिचालनको लागि आवश्यकतानुसारको परामर्शीय सेवाको आवश्यकता टड्कारिएको महसुस हुन्छ ।

३. आगामी दिनका लागि सिफारिश
उल्लिखित अवस्थालाई इष्ट अवस्थामा परिणत गर्न निम्नानुसारका कार्यहरू गर्नु उपयुक्त हुने देखिन्छ :

३.१. स्थानीय रूपमा सम्पादन गरिनुपर्ने कार्य विवरण एवं शाखा प्रशाखाको तयारी
स्थानीय तह सञ्चालन ऐनले समग्ररूपमा र सामान्यतया स्थानीय तहहरूले जनहितका लागि गर्नै पर्ने र गर्नसक्ने कार्यहरूको बारेमा व्याख्या गरेको छ । ती कार्यहरू सम्पादन गर्न उपयोग गर्नुपर्ने अधिकार र निर्वाह गर्नुपर्ने कर्तव्यका बारेमा पनि उल्लेख गरिएको छ । त्यसलाई मध्यनजर गर्दै सम्बन्धित स्थानीय तहले नगरी नहुने र गर्दा राम्रो हुने प्रकृतिका कार्यहरू एकठ्ठा गरिनुपर्छ । जसलाई दैनन्दिक, साप्ताहिक, मासिक, चौमासिक, वार्षिक, पटके जस्ता प्रकृतिमा वर्गीकरण गरिनु उपयुक्त हुनसक्छ । त्यसपछि कार्यहरूको मिल्दो प्रकृति हेरी शाखा र प्रशाखाहरूको व्यवस्था मिलाउनु उपयुक्त हुन्छ ।

३.२. शाखा र प्रशाखा अनुसार आवश्यक दक्षता निर्धारण
शाखाहरूले गर्ने कार्यलाई चुस्त/दुरुस्त, मितव्ययी एवं दक्षतापूर्ण ढंगले सम्पादन गर्न चाहिने योग्यता निर्धारण गर्नुपर्छ । सो योग्यतालाई सदावहार कामयावी राख्न के कस्तो तालिम एवं पुनर्ताजगी तालीमहरुको आयोजना गरिनु उपयुक्त हुन्छ ? सो बारेमा पनि यसै समयमा आँकलन गरी सामयिक रूपले परिमार्जन गरियो भने आवश्यकताको नजिक रहेर कर्मचारीहरूलाई सीप प्रदान गर्न सकिन्छ । स्थानीय तहहरूमा कार्यपालिकीय काम गर्ने जनशक्ति विशेषज्ञ प्रकृतिको हुनु राम्रो हुनेछ ।

३.३. समय–सारिणी तयारी
के गर्ने ? कसले गर्ने ? यसको उत्तर जम्मा पारेपछि कहिले गर्ने भन्ने बारेमा कार्यालय समयलाई अनुसूची– १ बमोजिम तालिकीकरण गराएमा समयको उच्चतम उपयोग हुनसक्ने देखिन्छ । जसको पूर्णरूपले प्रचार–प्रसार गर्दा र गराउँदा सेवाग्राहीहरूमा पनि आफ्नो काम सम्पादनको पालो स्पष्ट रूपमा जानकारी हुन गई कार्यालयमा अनावश्यक भीड पनि नहुने हुन सक्छ ।

३.४. जनशक्ति अनुमान
उपरोक्तानुसारको समय तालिकाबाट समष्टिगत कार्यहरूका लागि हिउँदमा ४ः१५ घण्टा र अन्य समयमा ५ः१५ घण्टा समय आइतबारदेखि बिहीबारसम्म छुट्याउन सकिने हुन्छ । यो समयलाई कार्यप्रकृति अनुसार एउटा कार्य सम्पादन गर्न चाहिने औसत कुल समयले भाग ग¥यो भने एकदिनमा सो काम तोकिएको कर्मचारीले सम्पादन गर्न सक्ने कामको संख्या पत्ता लगाउन सकिन्छ । एउटा कार्य सम्पादन गर्न लाग्ने औसत कुल समय निकाल्दा एक कार्यसम्पादन गर्न लाग्ने समय र सो कार्यसम्पादनपछि अर्को कार्यारम्भ गर्दा बीचमा आवश्यक पर्ने (मोनोटोनस नहुने गरी) समयको अन्तराल–समय लाई जोडेर निकाल्नुपर्छ ।

यदि त्यो संख्या दैनिकरूपमा सम्पादन गर्नुपर्ने कामको संख्यासँग बराबर भयो भने त्यस कार्यको लागि एक जना कर्मचारीको व्यवस्था मिलाउनु उचित हुन्छ । यसैगरी सम्पादन गर्नुपर्ने कामको संख्या, उक्त संख्याभन्दा कम भयो भने सो कर्मचारीलाई अर्को शाखाको आंशिक वा पूरा कामको जिम्मा सुम्पन सकिने हुन्छ । फेरि सम्पादन गर्नुपर्ने कामको संख्या, उक्त संख्याभन्दा बढी भयो भने त्यही कामको लागि पनि अर्को कर्मचारीको व्यवस्था गर्नुपर्ने हुन आउँछ ।

यो व्यहोरालाई अनुसूची– २ बमोजिम गणीतीय रूपमा अभिव्यक्त गर्न सकिन्छ । यसैगरी जनशक्ति अनुमानका लागि अनुसूची– ३ बमोजिमको फाराम प्रयोगमा ल्याउन सकिन्छ ।

४. उपसंहार
यसरी उपर्युक्तानुसार कार्य विश्लेषणका आधारमा जनशक्ति योजना तयार पारेमा र आवश्यक जनशक्ति प्रतिस्पर्धाको आधारमा पूर्तिको व्यवस्था मिलाउनु उपयुक्त हुनेछ, साथै सामयिकरूपले पुनर्ताजगी तालिमहरूको आयोजना गरी सेवा प्रदायकहरूलाई चुस्त/दुरुस्त राख्न सकिने हुन्छ । अनावश्यक कर्मचारीहरूलाई प्रोत्साहन (गोल्डेन ह्यान्डसेक)लगायत उपलब्ध गराएर सेवाबाट हटाउनुपर्छ ।

अन्यथा कर्मचारीले अनिवार्य अवकाश लिएपछि जनशक्तिको महत्तम परिचालनका लागि आवश्यक कर्मचारीभन्दा बढी भएका दरबन्दीहरू स्वतः कटौती गर्दै जानाले पनि अन्ततः संगठनलाई चुस्त बनाउन सकिने देखिन्छ ।

अनुसूची– १
कार्यालयको समय तालिका

१०:०० बजे – कार्यालयमा उपस्थित हुने,
१०:००–१०:१५ बजे – समाचार पत्रहरू अध्ययन, कार्य सम्पादनसम्बन्धी सामयिक वार्ता एवं कार्यालयमा नआउने (बिदा बस्ने) कर्मचारीको सट्टा काम र शाखा तोक्ने,
१०:१५–११:०० बजे – अघिल्लो दिनको बाँकी कार्य सम्पादन गर्ने,
११:०० – १३:३० बजे – पहिलो चरणमा दैनिक तथा पटके कार्यहरू सम्पादन गर्ने,
१३:३० – १४:३० बजे – चिया चमेना समय,
१४:३० – १५:४५ र १६:४५ बजे – दोस्रो चरणमा दैनिक तथा पटके कार्यहरू सम्पादन गर्ने,
१५:४५ र १६:४५ – १६ र १७ बजेसम्म – दैनिक कार्य समीक्षा र भोलिपल्टको जनशक्ति एवं कार्ययोजना तयारी गर्ने ।

समय तालिकाका सीमाहरू
– यो समय तालिका सबै शाखा र प्रशाखाहरूमा काम गर्ने सबै कर्मचारीहरूमा लागू हुनेछ,
– कार्य विश्लेषणका आधारमा निर्धारित कार्य संख्याभन्दा बढी कार्य जिम्मा नलिई भोलिपल्टलाई पर्खाउनुपर्नेछ ताकि अत्यधिक काम बाँकी नरहोस्,
– यो तालिका आइतबारदेखि बिहिबारसम्म लागू हुनेछ,
– सामान्यतः नयाँ काम लिएर आउने सेवाग्राहीलाई ११:०० बजेपछि कार्यालयमा सम्पर्क गर्न र आज्जसोको काम बाँकी रहेका सेवाग्राहीहरूलाई १०:१५ देखि ११:०० सम्मको समय छुट्याएको व्यहोरा सुसूचित गराउनुपर्नेछ,
– शुक्रबारको हकमा १०:१५–१२:०० बजे दैनिक एवं पटके कार्यहरू सम्पादन गरिनेछ र शेष समय साप्ताहिक काम कार्य सम्पादन र सहकर्मीहरूको साप्ताहिक विचार आदान–प्रदानमा खर्च गरिनेछ ।

अनुसूची – २
जनशक्ति अनुमानको गणितीय अभिव्यक्ति

एकजना कर्मचारीले एकदिनमा गर्न सक्ने कुल कार्य संख्या = क,
कुनै कार्यलयमा एक दिनमा सम्पादन गर्नुपर्ने औषत कार्य संख्या = ख र
त्यस कार्यको लागि आवश्यक जनशक्ति = ग मान्ने हो भने,
– क = ख ⇒ ग = १
– क >  ख ⇒ ग < १ (सो कर्मचारीलाई अर्को कार्य जिम्मा दिन सकिन्छ)
– क < ख ⇒ ग > १ (सो कार्यको लागि अर्को कर्मचारी थप गर्नुपर्छ ।)

एक जनाले एकदिनमा गर्न सक्ने कार्यसंख्या (क) निकाल्न दैनिक तथा पटके एउटा कार्यसम्पादन गर्न लाग्ने औसत समय (सबैभन्दा बढी र सबैभन्दा कम समयको जोडफललाई २ ले भाग गरेर आउने समय) र एउटा कार्य सम्पन्न भएपछि अर्को कार्य सुरु गर्नका लागि चाहिने औसत अन्तराल (सबैभन्दा बढी र सबैभन्दा कम अन्तरालको समयको जोडफललाई २ ले भाग गरेर आउने समय) को योगफलले दैनिक कार्यसम्पादनका लागि छुट्टिएको ४:३० वा ५:३० घण्टा समयलाई भाग गर्नुपर्छ । अर्थात्, ४:३० वा ५:३० घण्टा

अनुसूची– ३
कार्य विश्लेषण तथा जनशक्ति अनुमान फाराम

मन्त्रालयको नाम :    विभागको नाम :
कार्यालयको नाम :       जिल्ला :

उपरोक्तानुसारको कार्य विश्लेषणका सीमाहरू निम्नानुसार हुनु उपयुक्त हुनसक्छ ।
– सर्वेक्षण अवधि कम्तिमा एक महिनाको हुनुपर्छ,
– सम्बन्धित कार्यसम्बन्धी अभिमुखीकरण प्राप्त कर्मचारीको सम्पादनस्तरका आधारमा एक कार्यका लागि चाहिने समयको आधारमा औसत समय निकाल्नु पर्छ,
– सक्षम कर्मचारीका लागि उपलब्ध साधन–स्रोतहरूको व्यवस्था हुँदा पनि अर्को कर्मचारीको सम्पादनस्तर कम भएमा तालिम र पुनर्ताजगी तालिम आदिको व्यवस्था मिलाउनुपर्छ,
– सेवा प्राप्त गर्ने व्यक्तिहरू कार्य सम्पादन व्यवस्थाका बारेमा (वर्क–फ्लो चार्ट, अफिस लेआउट, टाइम टेबल, सिटिजन चार्टर आदि) पूर्णरूपले सुसूचित हुनुपर्छ,
– अनुशासन र समय पालना सेवादायी एवं सेवाग्राही (सेवा दिने र लिने) दुवै पक्षको अनिवार्य शर्त हुनुपर्छ,
– वस्तुगत आधारमा उचित दण्ड र पुरस्कारलाई प्रोत्साहनको कसी मानिनेछ,
– अनुचित दबाब, प्रलोभनादि यस विश्लेषणको असफलता जनाउने सामाजिक विकृति मानिनेछ ।

…सके सपारौं, नसके नबिगारौं…

Tags :
प्रतिक्रिया दिनुहोस