हातको स्मार्टफोनले संसार जोडेको छ, तर के त्यसैले गलत सूचना, डिजिटल लत र साइबर जोखिम पनि बढाइरहेको छैन ? मल्टिमिडियालाई अवसर बनाउने कि संकट, निर्णय हाम्रो हातमै छ।
डिजिटल क्रान्तिले शिक्षा, सञ्चार, व्यवसाय र रोजगारीका असीमित सम्भावना खोलेको छ । तर फेक न्युज, साइबर अपराध, डिजिटल लत र सामाजिक विभाजनका चुनौतीबीच मल्टिमिडियाको सही प्रयोग नै भविष्य निर्धारण गर्ने मुख्य आधार बनेको छ ।
स्क्रिनमा सीमित संसार, बदलिँदो समाज
कुनै समय थियो, सूचना पाउन बिहानको पत्रिका कुर्नुपर्थ्यो, समाचार सुन्न रेडियो खोल्नुपर्थ्यो र दृश्य हेर्न टेलिभिजनको निश्चित समय पर्खनुपर्थ्यो । आज त्यो अवस्था पूर्ण रूपमा बदलिएको छ । हातमा रहेको एउटा स्मार्टफोनले संसारलाई मानौँ हत्केलामै ल्याइदिएको छ । केही सेकेन्डमै विश्वको जुनसुकै कुनामा रहेका मानिससँग संवाद गर्न, अध्ययन गर्न, व्यापार गर्न वा मनोरञ्जन लिन सकिने अवस्था सिर्जना भएको छ ।
हो, यही परिवर्तनको केन्द्रमा रहेको प्रविधि हो, ‘मल्टिमिडिया’ । टेक्स्ट, अडियो, भिडियो, ग्राफिक्स, एनिमेसन र अन्तरक्रियात्मक सामग्रीको संयोजनले बनेको मल्टिमिडियाले सूचना आदानप्रदान गर्ने शैली मात्र होइन, मानिसको सोच्ने, सिक्ने र काम गर्ने तरिका नै परिवर्तन गरिदिएको छ । तर यही प्रविधि गलत सूचना फैलाउने, सामाजिक विभाजन बढाउने र असुरक्षा सिर्जना गर्ने माध्यम पनि बन्न सक्छ ।
रेडियोदेखि कृत्रिम बुद्धिमत्तासम्मको यात्रा
मल्टिमिडियाको विकास एकै पटक भएको होइन । यसको आधार रेडियो र टेलिभिजनबाट सुरु भएको मानिन्छ । सन् १९२० को दशकमा रेडियोले आवाजमार्फत सूचना घर–घर पुर्यायो भने १९५० र ६० को दशकमा टेलिभिजनले दृश्य र ध्वनिलाई एउटै माध्यममा जोड्दै सञ्चार क्षेत्रमा नयाँ क्रान्ति ल्यायो ।
वास्तविक डिजिटल परिवर्तन भने इन्टरनेटको विस्तारपछि सुरु भयो । १९९० को दशकमा वेबसाइट, इमेल, डिजिटल भिडियो र अनलाइन समाचारको विकाससँगै मल्टिमिडियाले नयाँ गति लियो । विन्डोज अपरेटिङ सिस्टम र सीडी–रोम प्रविधिले विभिन्न माध्यमलाई एउटै प्लेटफर्ममा ल्याउन सहयोग गर्यो ।
स्मार्टफोनको आगमनपछि यो परिवर्तन झन् तीव्र भयो । एप्पलको आइफोन र एन्ड्रोइड अपरेटिङ सिस्टमले मल्टिमिडियालाई हरेक व्यक्तिको दैनिक जीवनसँग जोडिदियो । त्यसपछि याहु च्याटरुम, फेसबुक, युट्युब, ट्विटर, इन्स्टाग्राम र टिकटकजस्ता प्लेटफर्मले प्रयोगकर्तालाई दर्शक मात्र होइन, आफैँ सामग्री सिर्जना गर्ने अवसर पनि दिए ।
नेपालमा इन्टरनेटको पहुँच १९९० को दशकको अन्त्यतिर विस्तार हुन थाले पनि २०१२ पछि स्मार्टफोन सस्तो हुनु र मोबाइल डेटा सहज भएपछि डिजिटल सञ्चारले वास्तविक गति लियो । अहिले परम्परागत सञ्चार माध्यमसँगै अनलाइन पोर्टल, युट्युब, पोडकास्ट र सामाजिक सञ्जाल नेपाली सञ्चारको मुख्य हिस्सा बनेका छन् ।
दैनिक जीवनको अभिन्न हिस्सा
आज मल्टिमिडियाले शिक्षा, सञ्चार, व्यवसाय र मनोरञ्जन सबै क्षेत्रमा गहिरो प्रभाव पारेको छ । शिक्षामा भिडियो, एनिमेसन, स्मार्ट बोर्ड र अनलाइन कक्षाले परम्परागत शिक्षण प्रणालीलाई नयाँ स्वरूप दिएका छन् । कोभिड-१९ महामारीका बेला जुम, माइक्रोसफ्ट टिम्स, गुगल मिट र युट्युबमार्फत हजारौँ विद्यार्थीले घरबाटै अध्ययनलाई निरन्तरता दिएका थिए । अहिले विश्वका प्रतिष्ठित विश्वविद्यालयका पाठ्यक्रम पनि अनलाइनमार्फत सहजै उपलब्ध छन् ।
सञ्चार क्षेत्रमा समाचार लेखनसँगै भिडियो रिपोर्ट, इन्फोग्राफिक्स, लाइभ स्ट्रिमिङ र अन्तरक्रियात्मक सामग्रीको प्रयोग बढेको छ । अधिकांश नेपाली डिजिटल सञ्चारमाध्यमले पनि मल्टिमिडिया सामग्रीलाई प्राथमिकता दिन थालेका छन् ।
मनोरञ्जन क्षेत्रमा नेटफ्लिक्स, अमेजन प्राइम र डिज्नी प्लसजस्ता ओटीटी प्लेटफर्मको प्रभाव बढ्दै गएको छ । मोबाइलमै चलचित्र, वेब सिरिज, गेमिङ र डिजिटल संगीत हेर्ने-सुन्ने बानीले परम्परागत मनोरञ्जन उद्योगलाई चुनौती दिएको छ ।
व्यवसायमा डिजिटल मार्केटिङ, सामाजिक सञ्जाल प्रचार र ई-कमर्सले व्यापारको स्वरूप परिवर्तन गरिदिएको छ । युट्युब, भिडियो सम्पादन, ग्राफिक डिजाइन, डिजिटल मार्केटिङ र कन्टेन्ट क्रिएसनबाट धेरै नेपाली युवाले रोजगारी र आम्दानीका नयाँ स्रोत सिर्जना गरिरहेका छन् ।
अवसरसँगै बढिरहेका चुनौती
मल्टिमिडियाले अवसर मात्र होइन, गम्भीर चुनौती पनि सँगै ल्याएको छ । सबैभन्दा ठुलो चुनौती फेक न्युज र भ्रामक सूचना हो । सामाजिक सञ्जालमार्फत फैलिने गलत सूचनाले समाजमा भ्रम, तनाव र द्वन्द्व निम्त्याउन सक्छ । नेपालमा पनि साम्प्रदायिक सद्भाव बिगार्ने, चरित्रहत्या गर्ने वा बजारमा त्रास फैलाउने उद्देश्यले गलत सूचना फैलाइएका घटना पटक–पटक देखिएका छन् ।
दोस्रो चुनौती डिजिटल लत हो । विशेष गरी किशोर-किशोरीमा टिकटक, रिल्स, गेमिङ र सामाजिक सञ्जालको अत्यधिक प्रयोगले मानसिक स्वास्थ्यमा असर पुर्याइरहेको छ । पढाइमा ध्यान घट्नु, निद्रा बिग्रनु, पारिवारिक सम्बन्ध कमजोर हुनु र एक्लोपन बढ्नुजस्ता समस्या अहिले सामान्य बन्दै गएका छन् ।
तेस्रो चुनौती साइबर अपराध हो । ह्याकिङ, डेटा चोरी, फिसिङ, अनलाइन ठगी, सामाजिक सञ्जाल खाता ह्याक तथा गोपनीयता उल्लङ्घनका घटना निरन्तर बढिरहेका छन् । नेपाल प्रहरीमा साइबर अपराधसम्बन्धी उजुरीको सङ्ख्या हरेक वर्ष बढ्दै जानुले यसको गम्भीरता झल्काउँछ ।
त्यसैगरी, डिजिटल विभाजन पनि अर्को चुनौती हो । सहरमा प्रविधिको सहज पहुँच भए पनि धेरै ग्रामीण क्षेत्रमा अझै गुणस्तरीय इन्टरनेट र डिजिटल सीपको अभाव छ । यसले सूचना र अवसरको असमानता झन् बढाइरहेको छ ।
भविष्यको तयारी आजै आवश्यक
अबको मल्टिमिडिया अझ कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआई), भर्चुअल रियालिटी (भीआर), अग्मेन्टेड रियालिटी (एआर) र मेटाभर्सजस्ता प्रविधिसँग जोडिनेछ । शिक्षा अझ प्रयोगात्मक, व्यवसाय अझ व्यक्तिगत र मनोरञ्जन अझ अन्तरक्रियात्मक बन्ने सम्भावना छ ।
नेपालका युवाका लागि यो विश्वव्यापी अवसर पनि हो । भिडियो उत्पादन, ग्राफिक डिजाइन, एआई साक्षरता, डेटा भिजुअलाइजेसन र डिजिटल मार्केटिङजस्ता सीप विकास गर्न सके अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा समेत प्रतिस्पर्धा गर्न सकिने सम्भावना बढ्दो छ । तर यसका लागि डिजिटल साक्षरता, साइबर सुरक्षा, तथ्य जाँच गर्ने क्षमता र प्रविधिको नैतिक प्रयोगबारे शिक्षा समान रूपमा आवश्यक छ ।
प्रविधि आफैँ दोषी होइन
मल्टिमिडिया न त पूर्ण रूपमा वरदान हो, न त अभिशाप नै । यसको प्रभाव प्रयोगकर्ताको चेतना, जिम्मेवारी र प्रयोग गर्ने शैलीमा निर्भर हुन्छ । यदि प्रविधिलाई ज्ञान, सिर्जनशीलता, उद्यमशीलता र सकारात्मक परिवर्तनका लागि प्रयोग गरियो भने यसले नेपाललाई विश्वसँग जोड्ने बलियो पुल बन्न सक्छ । तर नियन्त्रणविहीन प्रयोग, गलत सूचना र डिजिटल दुरुपयोग बढ्दै गए यही प्रविधिले सामाजिक विश्वास कमजोर पार्ने, विभाजन गहिर्याउने र नयाँ प्रकारका संकट निम्त्याउने खतरा पनि उत्तिकै रहन्छ । त्यसैले प्रश्न अब प्रविधिको होइन, हामीले त्यसलाई कसरी प्रयोग गर्छौँ भन्ने हो ।
