सडक र संरचनाभन्दा पर-विश्वास, सेवा र नागरिकको जीवनमा देखिएको परिवर्तनको कथा

काठमाडौँ । कुनै नगरको विकास मापन गर्ने सबैभन्दा सजिलो तरिका के हो ? नयाँ सडकको लम्बाइ हेर्ने ? बनेका भवन गन्ने ? वा खर्च भएको बजेटको आकार तुलना गर्ने ? सायद होइन ।

कुनै नगर वास्तवमै बदलिएको छ कि छैन भन्ने कुरा त्यहाँका नागरिकको दैनिकीमा आएको परिवर्तनले बताउँछ । कार्यालयमा सेवा लिन जाँदा कति समय लाग्छ, बिरामी हुँदा उपचार कति सहज छ, छोराछोरीले कस्तो विद्यालय पाएका छन्, राति घर फर्कँदा सडक कति सुरक्षित छ, र नागरिकले आफ्नै स्थानीय सरकारप्रति कति विश्वास गर्न थालेका छन्-विकासको वास्तविक अर्थ यिनै प्रश्नका उत्तरभित्र लुकेको हुन्छ । काठमाडौँ उपत्यकाको उत्तरी किनारमा रहेको बुढानीलकण्ठ नगरपालिकाको कथा पनि यस्तै परिवर्तनको कथा हो । धार्मिक, सांस्कृतिक र प्राकृतिक सम्पदाले सम्पन्न यो नगर आज केवल नारायणथान मन्दिर वा शिवपुरी राष्ट्रिय निकुञ्जका कारण मात्र परिचित छैन; पछिल्ला वर्षहरूमा पूर्वाधार, शिक्षा, स्वास्थ्य, डिजिटल सेवा र नागरिकमैत्री शासनका अभ्यासका कारण पनि चर्चा कमाएको छ ।

२०७१ सालमा छ वटा गाविसलाई समेटेर नगरपालिका घोषणा गरिएको बुढानीलकण्ठले स्थापना भएको पाँच महिनामै २०७२ सालको विनाशकारी भूकम्पको सामना गर्नुपरेको थियो । नवगठित स्थानीय संरचना, सीमित स्रोत र पुनर्निर्माणको दबाबबीच नगरले आफ्नो विकास यात्राको सुरुवात गरेको थियो। आज करिब एक दशकपछि फर्केर हेर्दा, त्यो सुरुवातबाट यहाँसम्मको यात्रा आफैँमा एउटा रूपान्तरणको कथा बनेको छ ।

गाउँको स्मृतिबाट शहरको स्वरूपसम्म
बुढानीलकण्ठको वर्तमान बुझ्न यसको विगत सम्झिनुपर्छ । नगर प्रमुख मिठाराम अधिकारी जब विगत र वर्तमानको तुलना गर्छन्, उनी कुनै तथ्यांकबाट होइन, नागरिकले प्रत्यक्ष देखेको परिवर्तनबाट कुरा सुरु गर्छन् । “७१ साल नगरपालिका घोषणा हुँदा र अहिलेको अवस्था सम्म आइपुग्दा एकदम उथलपुथलै भा छ। पहिला केही थिएन। अहिले हाम्रा टोल टोलमा बाटो राम्रो छ। सडक बत्ती झिलिमिली छ ।” यो केवल एउटा राजनीतिक अभिव्यक्ति होइन। नगरभित्र पछिल्ला वर्षहरूमा विस्तार भएका सडक, करिडोर, ढल, सडकबत्ती, सार्वजनिक भवन र अन्य पूर्वाधारले त्यसलाई पुष्टि गर्छन् ।

एक दशक अघिसम्म उपत्यकाको सीमावर्ती अर्धग्रामीण भूभागका रूपमा चिनिने क्षेत्र आज तीव्र सहरीकरणको अनुभव गरिरहेको छ । नगरभित्र १३ वटै वडा जोड्ने सडक सञ्जाल विस्तार भएको छ। धोबी खोला करिडोर, चुनिखेल-कपन सडक, जगडोल-सापाटार-कौडोल सडक, मण्डिखाटार-वरफेदी करिडोर र विभिन्न शाखा सडकले नगरको भौतिक स्वरूपलाई नयाँ आकार दिएका छन् ।

स्थानीय व्यवसायी रामकृष्ण तिवारी ती परिवर्तनका प्रत्यक्ष साक्षी हुन् । “१३ वर्षमा म यहाँ बस्दा खेरि परिवर्तन जे होस् पहिलाको भन्दा धेरै नै भाछ। पहिला यो बाटो सानो थियो, अहिले ठूलो छ ।”उनको अनुभव केवल सडकको चौडाइसँग सम्बन्धित छैन । पूर्वाधारसँगै व्यापारिक गतिविधि, आवागमन र स्थानीय अर्थतन्त्रमा आएको परिवर्तनसँग पनि जोडिएको छ । तर विकासको कथा सधैँ पूर्ण हुँदैन । बुढानीलकण्ठको कथा पनि त्यही हो । तिवारीकै अर्को भनाइले नगरको अर्को यथार्थ उजागर गर्छ । “जनतालाई पानीको समस्या छ । त्यसका लागि पनि नगरपालिकाले असाध्यै प्रयास गरेको छ ।” खानेपानी अहिले पनि नगरका केही क्षेत्रमा सबैभन्दा ठूलो चुनौती बनेको छ ।

विशेष गरी कपन, चपली–भद्रकाली लगायतका क्षेत्रमा बढ्दो जनसङ्ख्या र सीमित स्रोतका कारण समस्या अझै कायम छ । नगरपालिकाले नयाँ स्रोत पहिचान, भूमिगत जल उपयोग र मेलम्ची खानेपानी आयोजनासँगको सहकार्यमार्फत दीर्घकालीन समाधान खोजिरहेको जनाएको छ ।

योजनाबाट परिणामसम्म : विकासलाई प्रणालीमा बाँध्ने प्रयास
कुनै पनि नगरको विकास केवल बजेटले हुँदैन, त्यसलाई कार्यान्वयन गर्ने प्रणालीले हुन्छ । बुढानीलकण्ठले पछिल्ला वर्षहरूमा यही प्रणाली निर्माणमा जोड दिएको देखिन्छ ।

प्रमुख प्रशासकीय अधिकृत अजय बर्तौला भन्छन्, “असार मसान्त भित्रमै आगामी आर्थिक वर्षको सबै कार्यक्रम तर्जुमा गर्छौँ। साउनदेखि नै कार्य योजनाबद्ध रूपमा अगाडि बढाउँछौँ ।” यो भनाइले नगरले अवलम्बन गरेको विकास व्यवस्थापनको शैली झल्काउँछ ।

आर्थिक वर्ष २०८२/८३ का लागि नगरपालिकाले १ अर्ब ४४ करोड रुपैयाँको बजेट सार्वजनिक गरेको छ। बजेटले स्वास्थ्य, शिक्षा, पूर्वाधार, पर्यटन, वातावरण संरक्षण र सुशासनलाई प्राथमिकता दिएको छ । नगर अस्पताल, नगर स्तरीय तरकारी बजार, कपन ह्याण्डबल कोर्ट, सामुदायिक भवन, साइक्लिङ मार्ग, पदमार्ग र विभिन्न करिडोर परियोजना यही योजनाबद्ध दृष्टिकोणका उदाहरण हुन् ।

पूर्वाधार विकासलाई नगरले केवल निर्माणसँग जोडेको छैन । गुणस्तर, दिगोपन र विपद् प्रतिरोधी संरचनामा पनि ध्यान दिएको देखिन्छ । कतिपय सडक भूमिगत पूर्वाधार पूरा नभएसम्म कालोपत्र नगर्ने नीति अपनाइएको छ, जसले बारम्बार सडक भत्काउने पुरानो प्रवृत्तिलाई रोक्ने प्रयास गरेको छ ।

नगर प्रमुखका अनुसार विकासको मूल केन्द्र अझै पनि सामाजिक क्षेत्र नै हो । “बुढानीलकण्ठ नगरपालिकाको विकास निर्माणको मूल दृष्टिकोण भनेको शिक्षा, स्वास्थ्य, खानेपानी, फोहोर मैला र वातावरण नै हो ।” त्यसैले यहाँको विकास कथा केवल कंक्रिटको कथा बनेर सीमित हुँदैन । जब सरकार नागरिकको हातसम्म पुग्छ, स्थानीय सरकारप्रति नागरिकको धारणा बदल्ने सबैभन्दा प्रभावकारी माध्यम सेवा प्रवाह हो ।बुढानीलकण्ठले पछिल्ला वर्षहरूमा डिजिटल रूपान्तरणलाई यही उद्देश्यसँग जोडेको छ ।

प्रमुख प्रशासकीय अधिकृत बर्तौला भन्छन्, “हामीले सकेसम्म डिजिटल प्लेटफर्मको अधिकतम प्रयोग गर्ने प्रयास गरिरहेका छौँ ।”

आज नगरपालिकाका १३ वटै वडा कार्यालय, ११ स्वास्थ्य संस्था र १९ सामुदायिक विद्यालय इन्टरनेट सञ्जालमा जोडिएका छन् । ई–हाजिरी, अनलाइन दर्ता–चलानी, मोबाइल एप, क्युआर कोडयुक्त परिचयपत्र, बल्क एसएमएस प्रणाली, डिजिटल अभिलेख, अनलाइन कर भुक्तानी, गुनासो व्यवस्थापन र फाइल ट्र्याकिङ प्रणाली सञ्चालनमा छन् । घर नक्सा सेवा त्यसको सबैभन्दा व्यावहारिक उदाहरण बनेको छ । बर्तौलाकै शब्दमा, “घर नक्साको फाइललाई अनलाइनबाट आवेदन दिन मिल्ने र आफ्नो फाइल कुन डेस्कमा छ भन्ने कुरा ट्रयाक गर्न सकिनेछ ।”
यसले नागरिक र कार्यालयबीचको दूरी कम गरेको छ । यसको प्रभाव सेवाग्राहीको अनुभवमा झन् स्पष्ट देखिन्छ ।

अम्बिका कार्की भन्छिन्,“परिचय पत्र लिनु थियो अनि यहाँ भयो भनेर म्यासेज पठाउनु भा रहेछ। एकदम राम्रो लाग्यो ।” यो सानो अनुभव जस्तो लागे पनि वास्तवमा स्थानीय शासनको बदलिँदो चरित्रको संकेत हो । नागरिकले आफ्नो काम कहाँ पुग्यो भन्ने थाहा पाउन थालेका छन्। कार्यालय धाउने झन्झट घटेको छ। सेवा प्राप्तिको प्रक्रियामा पारदर्शिता बढेको छ ।

बर्तौला यसैलाई ‘विश्वासको निर्माण’ भन्छन् ।“नगरपालिकाले दिने सेवा र जनता बीच एउटा विश्वास बढ्दो रहेछ। आफ्नो फाइलमा काम भइरहेको छ भन्ने कुरा नै एउटा विश्वास हो ।”

शिक्षा र स्वास्थ्य : विकासको वास्तविक अनुहार
स्थानीय सरकारको सफलता मापन गर्ने सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण आधार शिक्षा र स्वास्थ्यलाई मानिन्छ । बुढानीलकण्ठले यी दुवै क्षेत्रमा उल्लेखनीय लगानी गरेको देखिन्छ । नगरभित्र १९ सामुदायिक र १२८ संस्थागत विद्यालय सञ्चालनमा छन् । शिक्षक बैंक, प्राविधिक शिक्षा, छात्रवृत्ति, करिअर काउन्सिलिङ र सीप विकास कार्यक्रममार्फत शिक्षाको गुणस्तर सुधार्ने प्रयास भइरहेको छ ।

बाल उद्धार माध्यमिक विद्यालयका सहायक प्रधानाध्यापक मुरारी ढकाल भन्छन्, “नमुना विद्यालय भएपछि विद्यार्थीहरूको आकर्षणको केन्द्र बन्यो। अहिले करिब करिब १२०० प्लसमा हाम्रो विद्यार्थीहरू हुनुहुन्छ ।” उनका अनुसार अहिले देशका विभिन्न जिल्लाबाट विद्यार्थी अध्ययनका लागि यहाँ आउने गरेका छन् । विद्यार्थीको अनुभव पनि त्यस्तै छ । एक विद्यार्थी भन्छन्, “हाम्रो विद्यालयमा पढ्ने वातावरण पनि छ अनि टिचरहरूले पनि राम्रोसँग पढाउनु हुन्छ।”

अर्को विद्यार्थीको अनुभव अझ रोचक छ ।“क्लासमा हामीलाई पढाउनु भएको कुराहरू हामीले ल्याबमा गएर गर्ने गरेका छौँ । त्यसले गर्दा झन् धेरै इफेक्टिभ हुन्छ ।” यिनै अनुभवहरूले शिक्षा क्षेत्रमा भइरहेको परिवर्तनलाई जीवन्त बनाउँछन् । स्वास्थ्य क्षेत्रमा पनि अवस्था समान छ ।

नगरपालिकाले एक नगर अस्पताल, ६ स्वास्थ्य चौकी, ४ आधारभूत स्वास्थ्य सेवा केन्द्र, १७ गाउँघर क्लिनिक र २५ खोप क्लिनिक सञ्चालन गरिरहेको छ। प्रसूति सेवा, पोषण कार्यक्रम, खोप, स्वास्थ्य बीमा र विपन्न नागरिक उपचार कार्यक्रमले सेवाको पहुँच विस्तार गरेको छ ।

अस्पतालमा सेवा लिन आएकी एलिसा दाहाल भन्छिन्, “अहिलेसम्म जति पनि उपचार भएको छ एकदमै राम्रो छ। नर्स कर्मचारीको सबै जनाको एकदमै मिठो बोली छ ।” यो भनाइले कुनै प्रतिवेदनभन्दा बढी प्रभावकारी रूपमा स्वास्थ्य सेवाप्रतिको नागरिक धारणा व्यक्त गर्छ ।

‘आहा बुढानीलकण्ठ’ : सपना, सम्भावना र आगामी दिशा
बुढानीलकण्ठको यात्रा अझै सकिएको छैन । पर्यटन गुरुयोजना, शिवपुरी–नारायणथान क्षेत्रको सम्भावना, साइक्लिङ र पदमार्ग, सामुदायिक पर्यटन, हरित पूर्वाधार, डिजिटल सुशासन र स्मार्ट सिटी अवधारणाले नगरको भविष्यको दिशा तय गरिरहेका छन् ।

नारायणथान मन्दिर र शिवपुरी राष्ट्रिय निकुञ्जलाई केन्द्रमा राखेर धार्मिक, प्राकृतिक र साहसिक पर्यटनको नयाँ सम्भावना देखिएको छ । स्थानीय उत्पादन, होमस्टे, कृषि–पर्यटन र सेवा क्षेत्रलाई पर्यटनसँग जोड्ने प्रयास पनि भइरहेको छ । स्थानीय नागरिक यज्ञ मूर्ति भण्डारीको अनुभवले विकासको अर्को आयाम देखाउँछ । “सेवा सहज छ । यहाँको कर्मचारीको व्यवहार पनि शिष्ट छ ।” यसरी नागरिकले परिवर्तन महसुस गर्न थालेपछि मात्र विकासले अर्थ पाउँछ ।

अन्ततः नगर प्रमुखको एउटा भनाइमा बुढानीलकण्ठको सम्पूर्ण आकांक्षा समेटिएको छ-“हाम्रो नारै छ आहा बुढानीलकण्ठ। नागरिकको हितमा नागरिकलाई कसरी हुन्छ राम्रो गरेर आहा बुढानीलकण्ठ बनाउने ।” यो केवल नारा होइन । भूकम्पपछि पुनर्निर्माणबाट सुरु भएको, सडक र संरचनाले आकार दिएको, शिक्षा र स्वास्थ्यले बलियो बनाएको, प्रविधिले नागरिकको हातसम्म पुर्‍याएको र विश्वासले टिकाएको एउटा नगरको सामूहिक आकांक्षा हो ।

आज बुढानीलकण्ठ पूर्ण रूपमा समस्यामुक्त नगर होइन । खानेपानी, तीव्र सहरीकरण, वातावरणीय दबाब र बढ्दो जनसङ्ख्याका चुनौती अझै छन् । तर एउटा कुरा स्पष्ट छ-यो नगर अहिले केवल बसोबास गर्ने ठाउँ मात्र छैन; नागरिक र स्थानीय सरकारबीचको विश्वासमा आधारित भविष्य निर्माण गर्ने यात्रामा छ ।

र सम्भवतः यही कारणले आज बुढानीलकण्ठको कथा सुन्दा, त्यसको केन्द्रमा सडक वा भवनभन्दा बढी मानिसहरू भेटिन्छन्। विकासका तथ्यांकभन्दा बढी विश्वास भेटिन्छ । अनि यही विश्वासले ‘आहा बुढानीलकण्ठ’लाई नाराभन्दा ठूलो अर्थ दिन्छ ।