आत्मनिर्भर अर्थतन्त्रमा खानी « प्रशासन
prasaLogo
२१ आश्विन २०७५, आईतवार

आत्मनिर्भर अर्थतन्त्रमा खानी


प्रकाशित मिति : 7 October, 2018 10:21 am

अर्थतन्त्रमा खानी

पृथ्वीनारायण शाहले भनेका छन्, ‘खानीहरू भएको ठाउँमा गाउँ भए पनि गाउँलाई अन्यत्र सारेर खानीहरू चलाउनुपर्छ ।’ पृथ्वीनारायण शाहले भनेजस्तै नेपाल खानीहरूले भएको देश हो । नेपालमा रहेका खानीहरूको अन्वेषण, उत्खनन्, प्रशोधन, उत्पादन र निर्यातको गरेपछि समृद्धि देश हुन्छ । पृथ्वीनारायण शाह नेपाली इतिहासमा एउटा दूरदर्शी राजा हुन् । देशमा भएको खानीहरूले नै गर्दा देशको आर्थिक विकास हुन्छ, भन्ने थाहा पाएर पृथ्वीनारायण शाहले यस्तो भनेको थिए । हुन पनि हो, देशमा रहेका खानीहरूलाई मात्र प्रयोग गर्ने हो, भने नेपालीले देखेको देश समृद्धिको सपना छिट्टै पूरा हुन्छ । त्यसैले आत्मनिर्भर अर्थतन्त्र बनाउन देशमा रहेका खानीहरूको उत्खनन्सहित प्रयोग गर्नुपर्छ ।

समृद्ध देश बनाउन देशका खानीहरू महत्वपूर्ण साधन हुन् ।

देशमा रहेका खानीहरूको विषयलाई लिएर विभिन्न समयमा चर्चाको विषय बनाइन्छ । तर, खानीहरूलाई उत्खनन् गरी प्रयोग गर्न सके देशको अर्थतन्त्रमा टेवा पुग्छ भनी कसैको दीर्घकालीन योजना बनाइएन । जसको परिणाम स्वरूप युगौंदेखि खानीको सिरानीमा हामी निदाइरहेका छौं । खानीको सिरानी बनाई मिठो निन्दामा रहेका हामी अब ब्यूँझनुपर्छ । देशको राजनीतिक खिचातानी र हाम्रो खानीको सिरानीले देशलाई कहिल्यै आत्मनिर्भर बनाउन सकेन । समय धेरै ढिला भइसकेको छ । खानीको सिरानीमा सुतेका हामी र देशको नीति निर्माता सबैले सोच्नुपर्ने बाध्यता भइसकेको छ । अझै हामीले बिलौना गर्‍यौं भने देशलाई कहिल्यै समृद्धि बनाउन सक्दैनौं र देशमा रहेका स्रोत साधनको कहिल्यै प्रयोग आउने छैनन् ।

नेपालमा रहेका खानी, विदेशमा रहेका नेपालीको जवानीको कहिल्यै कसैले मूल्यांकन नगरेका कारण देश समृद्धि हुन सकेन । खानीको सिरानी बनाई सुतेका हामीले खानीबाट उत्पादन सामाग्रीहरूलाई चिन्न सकेनौं । त्यहि कारण आज देश पूर्ण परनिर्भरता भएको छ । सदा सधैं हामीले अरुको गुलामी भइरहनुप¥यो । देशको आयातमुखी अर्थतन्त्रलाई निर्यातमुखी अर्थतन्त्रमा रूपान्तरण गर्न देशमा भएका सबै खानीहरूको उत्खनन् गरी प्रयोगमा ल्याउनुपर्छ । जबसम्म हामी खानीहरूको उत्खनन्, प्रयोग र प्रशोधनमा ल्याउन सक्दैनौ तबसम्म देश कुनै पनि हालतमा आत्मनिर्भर हुन सक्दैन । खानीहरूबाटै उत्पादित वस्तुहरूलाई अन्तर्राष्ट्रिय बजारसम्म पु¥याई त्यसबाट हामीले मनग्ये विदेशी मुद्रा भित्र्याउन सक्छौं ।

नुनदेखि सुनसम्म नेपालमा रहेका खानीमै छ । अनगन्ती खानीहरू वषौंदेखि हाम्रो जमिनमुनि दबिएर बसेका छन् । खानीहरू उत्खनन्, अन्वेषण र प्रयोगका केही प्रयासहरू भए पनि त्यसले पूर्णता पाएको छैन । अब देशमा रहेका खानीहरूलाई राज्यले उत्खनन् गरी प्रयोगमा ल्याउने हो भने नेपाल अबको केही वर्षमै विकसित देशमा सूचीकृत हुन्छ । खानीहरूको अध्ययन/अन्वेषणको लागि देशमा पर्याप्त जनशक्ति, स्रोध साधन नभएका कारणले पनि देशमा रहेका खानीहरूको उत्खनन् र प्रयोग हुन सकेको छैन । कतिपय खानीहरूको अझै पहिचान हुन सकेको छैन ।

सरकारले अब खानीहरूको लागि खोज/अन्वेषण गर्न दक्ष जनशक्ति उत्पादनमा गर्न ध्यान दिनुपर्छ । खानीहरू उत्खनन् प्रयोगको लागि स्वदेशी लगानीहरूलाई प्रोसाहित हुने खालका कार्यक्रमहरू ल्याउनुपर्छ । सरकारले विदेशी बहुराष्ट्रिय खानीहरूको उत्खनन् र प्रशोधन गर्ने कम्पनीहरूलाई भित्र्याई सुरक्षित लगानीको विश्वासको वातावरण बनाउन लाग्नुपर्छ । उनीहरूको लगानीको सुनिश्चितता सरकारले लिनुपर्छ । यसो गरियो भने मात्र देश समृद्ध हुन्छ ।

विकसित देशहरुले आफ्नै देशमा रहेका खानीहरूको उत्खनन् गरी प्रयोग ल्याएका छन् । नेपालमा भने खानीहरूलाई उत्खनन् र प्रयोग नै नगरी अन्नजस्तै भण्डारण गरिएको छ । धेरै समयसम्म अन्नलाई प्रयोगमा ल्याइएन भने अन्न कुहिएर जान्छ । खानी पनि त्यही अन्नजस्तै हुन् । जमिनमुनि रहेका खानीहरूलाई समयमै उत्खनन्सहित प्रयोग नभएपछि केही खानीहरू जस्ताको तस्तै रहने पनि अधिकांश खानीहरू माटोमा बिलाएर जान्छन् । त्यसैले देशमा रहेका खानीहरूको उत्खनन् गरी व्यावसायिक रूपमा प्रयोग गर्नुपर्छ । खानीहरूले नै खनिज पदार्थहरूको भण्डारण गर्छ । खनिजहरू पदार्थहरू खानीहरूबाटै उत्खनन्सहित प्रशोधन गरी दैनिक उपभोग्य सामग्रीहरू बनाइन्छ । यसरी निर्माण गरिएका उपभोग्य सामग्रीहरू निर्यातबाट आर्जित मुद्राले देश समृद्ध हुन्छ ।

नेपालमा रहेका खानीहरू

प्रदेश १
उदयपुर – चुनढुङ्गा, रातोमाटो, ग्रेनाइट, अग्रक
संखुवासभा – क्वार्ज, अक्वामारिन, टुमार्लिन,
धनकुटा – चुनढुङ्गा, डोलोमाइट
ताप्लेजुङ – अक्वामारिन, क्वाज , टुमार्लि
सोलुखुम्बु – अक्वामारिन, टुमार्लि, तामा
इलाम – चुनढुङ्गा, पोटिमेटल
भोजपुर – चुनढुङ्गा, क्याल्साइट
खोटाङ – चुनढुङ्गा

प्रदेश २
अहिलेसम्म यो प्रदेशमा कुनै पनि खानीबारे अध्ययन र अन्वेषण भएको छैन । अब आउने दिनहरूमा खानीको अध्ययन अन्वेषण हुने क्रममा छ ।

प्रदेश ३
धादिङ – सुन, चुनढुङ्गा, डोलोमाइट, क्वार्जजाइट, सिसा, जिंक, क्याल्साइट
ललितपुर – चुनढुङ्गा
चितवन – चुनढुङ्गा, डोलोमाइट
मकवानपुर – चुनढुङ्गा, मार्बल, क्यार्जजाइट, क्यासाइट, ग्रेनाइट
काभ्रेपलान्चोक – चुनढुङ्गा, क्वार्जजाइट, स्ल्याव, स्टोन
सिन्धुली – चुनढुङ्गा
नुवाकोट – चुनढुङ्गा
सिन्धुपाल्चोक – क्वार्जजाइट, खरीढुङ्गा
दोलखा – चुनढुङ्गा, म्याग्नेसाइट
रामेछाप – फलाम

गण्डकी प्रदेश
तनहुँ – चुनढुङ्गा, खरीढुङ्गा, तामा, डोलोमाइट, फलाम
गोरखा – चुनढुङ्गा, रातोमाटो, क्वार्जजाइट
बाग्लुङ – पत्थर, फलामा
म्याग्दी – खरीढुङ्गा र क्वार्ज
पर्वत – क्वार्जजाइट, फेल्डस्पार
नवलपरासी – फलाम
स्याङजा – चुनढुङ्गा, क्वार्जजाइट
मनाङ – टुर्मालिन
लमजुङ – क्वार्जजाइट

प्रदेश ५
दाङ – कोइला, चुनढुङ्गा, सुन, डालोमाइट, सिसा, रातो माटो
पाल्पा – कोइला, चुनढुङ्गा, डालोमाइट, फलामा, क्वार्जजाइट
प्युठान – चुनढुङ्गा
रोल्पा – चुनढुङ्गा, सुन, पोलिमेटल
अर्घाखाँची – चुनढुङ्गा
बाँके – सिलिका स्याण्ड

प्रदेश ६
सल्यान – चुनढुङ्गा, क्यालसाइट
जजारकोट – काइनाट, टुर्मालिन, सुन, फलाम
कालिकोट – काइनाइट
हुम्ला – क्वार्ज
रुकुम – तामा
दैलेख – काइनाइट
सुर्खेत – चुनढुङ्गा, रेड क्ले

प्रदेश ७
अछाम – काइनाइट
दार्चुला – सिसा, खरिढुङ्गा, क्वार्ज
बझाङ – क्वार्ज, डोलोमाइट, खरिढुङ्गा
बैतडी – चुनढुङ्गा, फलाम, खरिढुङ्गा,
डोटी – चुनढुङ्गा, खरिढुङ्गा
कैलाली – चुनढुङ्गा
डडेलधुरा – तामा

(लेखक नेपाल पत्रकार महासंघ दैलेखका कोषाध्यक्ष हुन् ।)

Tags :
प्रतिक्रिया दिनुहोस