नेपालको समकालीन राजनीतिक इतिहासमा पछिल्ला वर्षहरू एउटा महत्वपूर्ण मोडतर्फ उन्मुख देखिन्छन्। दशकौँदेखि सत्ता र राजनीति नियन्त्रण गर्दै आएका परम्परागत दलहरूप्रति जनतामा बढ्दो निराशा, भ्रष्टाचार, राजनीतिक संरक्षणवाद, विकासका अपूरा प्रतिबद्धता र प्रशासनिक अकर्मण्यताले राजनीतिक विकल्प खोज्ने वातावरण तयार गरेको छ। यही परिवेशमा राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी जस्ता नयाँ शक्तिहरूको उदय भएको हो।

यदि यस्तो नयाँ शक्ति चुनावमा उल्लेखनीय सफलता हासिल गर्दै सरकार सञ्चालनको जिम्मेवारीमा पुग्छ भने त्यो केवल सत्ता परिवर्तन मात्र हुँदैन, त्यो राजनीतिक संस्कृतिको परिवर्तन पनि हो। रास्वपाले लिएर आएको अकल्पनीय बहुमतले आशा र अपेक्षाको स्तर असाधारण रूपमा बढाएको छ। राजनीतिक इतिहासले देखाएको छ, नयाँ पार्टीको उदय मात्र परिवर्तनको ग्यारेन्टी हुँदैन। राज्य सञ्चालनको जटिलता, प्रशासनिक संरचना, अन्तर्राष्ट्रिय दबाब र आन्तरिक राजनीतिक व्यवस्थापनले कुनै पनि सरकारको सफलतालाई निर्धारण गर्छ।

यही सन्दर्भमा राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीको सम्भावित सरकारलाई एसडब्ल्यूओटी (स्ट्रेन्थ, विकनेस, अपर्च्युनिटी, थ्रेट) को दृष्टिकोणबाट विश्लेषण गर्नु आवश्यक सम्झेर मैले सोही विधिअनुसार विश्लेषण गर्ने प्रयास गरेको छु।

१. शक्ति
क. बालेनप्रति जनताको चरम विश्वास
बालेनप्रति जनतामा विकसित भएको चरम विश्वास उनको सबैभन्दा ठूलो राजनीतिक पूँजी हो। परम्परागत राजनीतिक संरचनाप्रति निराश बनेका नागरिकहरूले उनलाई साहसी, निर्णय गर्न सक्ने र आँटिलो नेतृत्वको प्रतीकका रूपमा हेर्ने गरेका छन्। यस्तो विश्वासले जनतालाई समर्थक मात्र होइन, सक्रिय रक्षाकवच समेत बनाउने गर्दछ।

ख. भ्रष्टाचार विरोधी छवि
भ्रष्टाचारविरुद्ध कडा अडान र पारदर्शिताको पक्षमा स्पष्ट सन्देशले जनमानसमा सकारात्मक प्रभाव पारेको छ। नेपालको राजनीतिमा लामो समयदेखि भ्रष्टाचारप्रति बढ्दै गएको असन्तोषका बीच यस्तो छविले नेतृत्वलाई नैतिक वैधता प्रदान गर्छ र जनताको अपेक्षा तथा समर्थनलाई बलियो बनाउँछ।

ग. सञ्चार माध्यमको प्रभावकारी प्रयोग
डिजिटल युगमा सञ्चार माध्यम, विशेषतः सामाजिक सञ्जालको प्रभावकारी प्रयोगले नेतृत्वलाई प्रत्यक्ष रूपमा जनतासँग जोड्ने अवसर दिएको छ। यसले सूचना छिटो प्रसार गर्ने, आफ्नो धारणा स्पष्ट राख्ने र परम्परागत सञ्चार संरचनालाई पार गर्दै जनमत निर्माण गर्ने क्षमता प्रदान गरेको छ, र रास्वपाले सो माध्यमलाई आफ्नो स्वार्थमा प्रयोग गरेको छ पनि।

घ. नयाँ राजनीतिक ऊर्जा र जनसमर्थन
राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीको सबैभन्दा ठूलो शक्ति भनेको जनतामा देखिएको परिवर्तनको आकांक्षा हो। पुराना दलहरूको कार्यशैलीप्रति बढ्दो निराशाले नयाँ विकल्पलाई अवसर दिएको छ।

नयाँ अनुहार, गैरराजनीतिक भाषा र परम्परागत राजनीतिक संस्कृतिप्रति समाजमा विकसित आलोचनात्मक दृष्टिकोणले जनताको ध्यान तानेको छ। यसले सरकार सञ्चालनको प्रारम्भिक चरणमा बलियो जनसमर्थन प्राप्त हुने सम्भावना देखाउँछ।

यदि यो समर्थनलाई पारदर्शिता, उत्तरदायित्व र सुशासनमार्फत कायम राख्न सकियो भने राज्यप्रति हराउँदै गएको जनविश्वास पुनःस्थापित गर्न सकिने सम्भावना हुन्छ।

ङ. भ्रष्टाचारविरुद्धको स्पष्ट एजेन्डा
नेपालको राजनीतिक प्रणालीमा भ्रष्टाचार सबैभन्दा ठूलो संरचनात्मक समस्या देखिएको छ। रास्वपाले आफूलाई भ्रष्टाचारविरुद्धको अभियानसँग जोडेर प्रस्तुत गरेको छ। यदि सरकारमा पुगेपछि भ्रष्टाचार नियन्त्रण, सार्वजनिक खर्चको पारदर्शिता र प्रशासनिक सुधारमा ठोस कदम चाल्न सकियो भने त्यो नेपालको शासन प्रणालीमा ठूलो परिवर्तनको सुरुवात हुन सक्नेछ।

च. विविध पेशागत पृष्ठभूमिका सांसद
रास्वपाबाट निर्वाचित धेरै सांसदहरू परम्परागत राजनीतिबाट नभई पत्रकारिता, निजी क्षेत्र, प्रवास, नागरिक समाज वा पेशागत क्षेत्रबाट आएका छन्। यसले नीति निर्माणमा नयाँ दृष्टिकोण ल्याउने सम्भावना हुन्छ। विशेषगरी प्रशासनिक दक्षता, डिजिटल सेवा, आर्थिक सुधार र निजी क्षेत्रसँगको सहकार्यमा नयाँ सोच आउन सक्छ।

छ. बलियो बहुमत
बहुमतसहितको सरकार हुँदा प्रशासनिक पुनर्संरचना र दीर्घकालीन नीति सुधारका लागि आवश्यक राजनीतिक स्थायित्व प्राप्त हुन सक्छ। नेपालमा धेरै सुधारहरू कमजोर बहुमत र राजनीतिक अस्थिरताका कारण अधूरा रहेका छन्। बलियो बहुमतले नीतिगत निरन्तरता कायम राख्न मद्दत गर्न सक्छ।

२. कमजोरी
क. शासन सञ्चालनमा अनुभवको अभाव
नयाँ पार्टीको सबैभन्दा ठूलो चुनौती यही हो, जुन शासन सञ्चालनमा स्पष्ट देखिने गर्दछ। संसदमा जितेर आएका धेरै सांसदहरू पहिलो पटक राष्ट्रिय स्तरको राजनीतिक जिम्मेवारीमा आएका छन्। राज्य सञ्चालन भनेको केवल राजनीतिक नारा वा सद्भावनाले मात्र सम्भव हुने कुरा होइन। नीति निर्माण, प्रशासनिक संयन्त्रसँग समन्वय, बजेट व्यवस्थापन, कूटनीतिक वार्ता, सुरक्षा रणनीति जस्ता विषयहरूमा अनुभव अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ।

ख. विविध पृष्ठभूमि र विचारको द्वन्द्व
रास्वपा विभिन्न दलबाट आएका नेता, स्वतन्त्र व्यक्तित्व र भिन्न विचारधाराका मानिसहरूको समूह हो। यस्तो संरचनामा नीति निर्माणको क्रममा मतभेद उत्पन्न हुने सम्भावना उच्च रहन्छ। यदि पार्टीभित्र स्पष्ट वैचारिक आधार र संस्थागत अनुशासन विकसित भएन भने आन्तरिक द्वन्द्वले सरकार सञ्चालनमा समेत असर पार्न सक्छ।

ग. कमजोर संगठनात्मक संरचना
परम्परागत दलहरूको जस्तो देशव्यापी संगठनात्मक संरचना रास्वपासँग अझै पूर्ण रूपमा विकसित भइसकेको छैन। सरकार सञ्चालनका लागि केवल केन्द्रीय नेतृत्व मात्र पर्याप्त हुँदैन। प्रदेश, जिल्ला र स्थानीय तहसम्म पार्टी संरचना बलियो हुनुपर्छ।

घ. सुरक्षा र कूटनीतिमा सीमित अनुभव
नेपाल अहिले जटिल सुरक्षा वातावरणबाट गुज्रिरहेको छ। नयाँ विकसित भूराजनीति, सीमा व्यवस्थापन, साइबर अपराध, अन्तर्राष्ट्रिय अपराध सञ्जाल, मानव तस्करी, गलत सूचना (misinformation), डिजिटल सुरक्षा, जलवायु संकट जस्ता गैरपरम्परागत सुरक्षा चुनौतीहरू बढिरहेका छन्। यस्ता विषयमा अनुभवहीन नेतृत्वले निर्णय गर्दा रणनीतिक कमजोरी देखिन सक्छ।

३. अवसर
क. राजनीतिक प्रणाली सुधारको अवसर
नेपालको प्रशासनिक संरचना, सेवा प्रवाह प्रणाली, न्यायिक ढिलासुस्ती र सार्वजनिक वित्त व्यवस्थापनमा व्यापक सुधार आवश्यक छ। नयाँ राजनीतिक शक्ति भएकाले रास्वपाले पुराना संरचनागत कमजोरीहरूतर्फ सुधारको पहल गर्न सक्छ।

ख. डिजिटल शासनको विस्तार
विश्व अहिले डिजिटल प्रशासनतर्फ अघि बढिरहेको छ। नेपालमा पनि ई–गभर्नेन्स, डिजिटल सेवा, खुला डेटा प्रणाली, पारदर्शी सार्वजनिक खरिद प्रणाली जस्ता सुधार लागू गर्ने ठूलो अवसर छ। नयाँ पुस्ताका सांसदहरू धेरै भएकाले यस विषयको आवश्यकता र महत्वबारे उनीहरू जानकार छन् र यसको सुधारलाई प्राथमिकता दिन सक्ने आशा गर्न सकिन्छ।

ग. जनविश्वास पुनःस्थापना
राजनीतिक नेतृत्वप्रति जनतामा गहिरो अविश्वास देखिएको छ। यदि सरकार पारदर्शी, उत्तरदायी र परिणाममुखी बनाइयो भने जनताको विश्वास पुनः प्राप्त गर्न सकिन्छ।

घ. अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध पुनर्सन्तुलन
नेपालको विदेश नीति सधैं सन्तुलनमा आधारित हो। नेपालले छिमेकी शक्तिहरू र विश्व शक्तिहरूबीच सन्तुलन कायम राख्दै आएको छ। नयाँ नेतृत्वले यदि व्यवहारिक र सन्तुलित कूटनीति अपनाउन सक्यो भने नेपालले आर्थिक सहयोग, लगानी र विकास साझेदारीमा नयाँ अवसर प्राप्त गर्न सक्छ।

४. खतरा
क. बालेनको जनतामा उभारिएको छवि
बालेन्द्र साह (बालेन) को जनतामा बनेको बलियो छवि रास्वपाका लागि सम्भावित राजनीतिक खतरा पनि बन्न सक्छ। बालेन स्वतन्त्र पृष्ठभूमिबाट आएका कारण पार्टीभन्दा व्यक्ति सक्षम हुन्छ भन्ने धारणा बलियो हुने सम्भावनालाई नकार्न सकिँदैन। यसले नयाँ दलको रूपमा स्थापित हुन खोजिरहेको रास्वपाको संगठनात्मक आधारलाई चुनौती दिन सक्छ। विभिन्न पार्टी र विचारले बनेको रास्वपाभित्र भविष्यमा बालेनको लोकप्रियताले सदस्यहरूबीच विरोधका स्वर देखिन सक्ने सम्भावनालाई पनि नकार्न सकिँदैन।

ख. भूराजनीतिक प्रतिस्पर्धा
भारत तथा चीनबीच अवस्थितिले गर्दा नेपाल दक्षिण एशियाली भूराजनीतिमा संवेदनशील स्थानमा छ। भारत, चीन, अमेरिका लगायत विभिन्न शक्तिहरूको रणनीतिक चासो यहाँ देखिन्छ। अनुभवहीन कूटनीतिक निर्णयले नेपाल अनावश्यक शक्ति प्रतिस्पर्धाको मैदान बन्ने जोखिम रहन्छ।

ग. प्रशासनिक प्रतिरोध
राज्यको प्रशासनिक संरचना लामो समयदेखि परम्परागत राजनीतिक शक्तिहरूसँग जोडिएको छ। नयाँ नेतृत्वले सुधार लागू गर्न खोज्दा प्रशासनिक प्रतिरोध, ढिलासुस्ती वा निष्क्रियता देखिन सक्छ।

घ. अत्यधिक जनअपेक्षा
नयाँ राजनीतिक शक्तिको उदयले जनतामा असाधारण अपेक्षा पैदा गरेको छ। तर शासन सञ्चालनको वास्तविकता सहज हुँदैन। अपेक्षाअनुसार छिटो परिणाम नआएमा जनसमर्थन चाँडै घट्न सक्छ।

ङ. आन्तरिक विभाजनको जोखिम
यदि पार्टीभित्र विचारधारात्मक स्पष्टता र संस्थागत अनुशासन कायम भएन भने सत्ता सञ्चालनका क्रममा आन्तरिक विभाजनको खतरा रहन्छ। यसले सरकारको स्थायित्वलाई कमजोर बनाउन सक्ने सम्भावना रहन्छ।

निष्कर्ष
राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीको सरकार नेपालको राजनीतिमा एउटा महत्वपूर्ण प्रयोग हुन सक्छ। एकातर्फ नयाँ ऊर्जा, भ्रष्टाचारविरुद्धको प्रतिबद्धता र जनताको समर्थनले परिवर्तनको सम्भावना देखाउँछ। अर्कोतर्फ अनुभवको अभाव, संगठनात्मक कमजोरी र जटिल भूराजनीतिक परिवेशले उत्तिकै ठूलो चुनौती पनि बनाएको छ।

बहुमतको सरकार भनेको अवसर पनि हो र परीक्षा पनि। अवसर यस अर्थमा कि दीर्घकालीन संरचनात्मक सुधार गर्न सकिन्छ। परीक्षा यस अर्थमा कि जनताको विशाल अपेक्षालाई पूरा गर्न नसकिए त्यो असफलताको प्रतीक बन्न सक्छ।

नेपालको राजनीतिक इतिहासले बारम्बार देखाएको छ-सिर्फ नयाँ अनुहारले मात्र परिवर्तन सम्भव हुँदैन। परिवर्तनका लागि संस्थागत क्षमता, नीतिगत स्पष्टता, प्रशासनिक सुधार र परिपक्व कूटनीतिक दृष्टिकोण आवश्यक हुन्छ।

यदि राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीले उत्साहलाई अनुभवसँग, आदर्शलाई व्यवहारिकतासँग र परिवर्तनको नारालाई संस्थागत सुधारसँग जोड्न सक्यो भने त्यो नेपालको लोकतान्त्रिक यात्रामा सकारात्मक मोड बन्न सक्छ। यदि आन्तरिक मतभेद, अनुभवहीन निर्णय र भूराजनीतिक दबाबलाई सम्हाल्न सकेन भने जनअपेक्षाको भारले नै त्यो सरकारलाई कमजोर बनाउन सक्छ।

आगामी दिनहरू केवल एउटा सरकारको सफलता वा असफलताको कथा मात्र हुनेछैन-त्यो नेपालका नयाँ राजनीतिक शक्तिहरूमा शासन सञ्चालन गर्न सक्ने क्षमता छ कि छैन भन्ने प्रश्नको उत्तर पनि हुनेछ।