नेपालमा जलवायु परिवर्तन « प्रशासन
Logo १२ जेष्ठ २०७९, बिहिबार
   

नेपालमा जलवायु परिवर्तन


२४ श्रावण २०७५, बिहिबार


जलवायु परिवर्तन

हिमालको काखमा अवस्थित नेपाल आकारमा सानो देश भएता पनि भौगोलिक विविधिताको कारणले यहाँ लगभग सबै प्रकारका हावापानीहरू पाइन्छन् । मुख्यतयाः दक्षिण एसियाली मनसुन र हिम शृंखलाहरू मौसममा प्रभाव पार्ने प्रमुख अवयवहरू हुन् । द्रुतरूपमा भइरहेको आधुनिकीकरण र औद्योगीकरणले गर्दा विश्वव्यापीरूपमा जलवायुमा भएको अस्वभाविक परिवर्तनप्रति विभिन्न वैज्ञानिक अनुसन्धानहरूले स्पष्ट चिन्ता प्रकट गरेको पाइन्छ ।

जलवायु परिवर्तनबारे नीतिप्रसांगिक सूचनाहरू प्रदान गर्ने जलवायु परिवर्तन अन्तरसरकारी समूह (इन्टरगर्भरमेन्टल प्यानल अन क्लाइमेट चेन्ज, आइपिसिसी) को अनुसार पृथ्वी सतहको औसत तापक्रम करिब ०.८५ डिग्री सेल्सियस बढेको देखाएको छ । सन् १९५० यताका पछिल्ला तीन दशकहरूमा अघिल्ला दशकहरूभन्दा गर्मी बढेको छ भने उत्तरी गोलाद्र्धमा सन् १९८३ देखि २०१२ सम्मको अवधि बितेका १४०० वर्षहरूमध्येको सबैभन्दा बढी गर्मी महसुस गरिएको ३० वर्षको अवधि हो । सन् २०१६ र २०१५ सबैभन्दा बढी गर्मी मापन भएका क्रमशः पहिलो र दोस्रो वर्षहरू हुन् । सन् १९५० यता अवलोकन गरिएका मौसम र हावापानी सम्बन्धी अतिजन्य घटनाहरूले विश्वभर ठन्डा दिन र रातहरूको संख्या घट्दो क्रममा रहेको तर न्यानो रात तथा दिनहरूको संख्यामा वृद्धि भइरहेको देखाएको छ ।

यी सबै तथ्यहरूबाट जलवायु परिवर्तन भइरहेको प्रष्ट देखिन्छ । जलवायु परिवर्तनको मुख्य कारण हरितगृह ग्यासहरूको अधिक उत्सर्जन नै हो ।

जलवायुको कुनै भौगोलिक तथा प्रशासनिक सिमाना नहुने भएकोले नेपालले हरितगृह ग्यास उत्सर्जन न्यून (०.०२७५) गरिरहेको भएता पनि जलवायु परिवर्तनको उच्च जोखिममा छ । जलवायु परिवर्तनका हिसावले नेपालका तराईभन्दा पनि पहाडी र हिमाली भूभागहरूमा बढी असर परेको देखिन्छ ।

जल तथा मौसम विज्ञान विभागद्वारा सञ्चालित देशका विभिन्न स्थानहरूमा अवस्थित मौसमी केन्द्रहरूको करिव ४५ वर्षको मौसमी तथ्यांक अध्ययन गर्दा समयक्रमसँगै यहाँको जलवायुमा क्रमिकरूपमा परिवर्तन भइरहेको देखिन्छ । चरम मौसमी घटनाहरू (एक्सट्रिम वेदर इभेन्ट)हरूको अस्वभाविक वृद्धि तथा प्रकृति र आवृतिमा समेत वर्षेनी फेरबदल भइरहेको छ ।

लगातार सुख्खा हुने दिनहरू प्रतिदशक ५ दिनका दरले वृद्धि भइरहेको तर लगातार वर्षा हुने दिनहरूको संख्या भने सामान्य रहेको देखिन्छ । भारी वर्षा (५० मिलिमिटर वा सोभन्दा बढी) हुने दिनहरूको संख्यामा वृद्धि भइरहेको छ भने हल्का र मध्यम वर्षा हुने दिनहरूको संख्या घट्दो छ । वार्षिक कूल वर्षा प्रतिवर्ष करिव १ मिलिमिटरले घटिरहेको छ, जुन नगन्य हो । तर, वर्षाको प्रकृति स्थानपिच्छे वर्षेनी फरक हुने भएकोले गोदावरी (कैलाली), लुम्ले, बाग्लुङ, जिरी, कर्मैया, फत्तेपुर (सप्तरी) लगायतका क्षेत्रमा भने करिव ५ मिलिमिटरभन्दा बढीले वार्षिक वर्षामा बढोत्तरी भएको पाइन्छ । विशेष गरी सुदूर पश्चिम क्षेत्र, पश्चिम पहाडी (लुम्ले, बाग्लुङ आसपास) तथा मध्य तराई एवं पहाडी क्षेत्रमा वर्षाको मात्रा क्रमिक वृद्धि भइरहेको छ । धेरै वर्षा हुने दर मध्य पहाडदेखि तराईतिर बढ्दो छ भने, अति वर्षा हुने दर चुरेदेखि माथि उच्च पहाडसम्म बढ्दो छ ।

यसै गरी न्यानोपनामा वृद्धि तथा चिसोपनामा घट्ने क्रम छ । वार्षिक चिसा दिनहरू र रातहरूमा क्रमशः प्रतिदशक २ र १ दिनले कमी आएको छ । तर, हिउँदे मौसममा चिसा दिनहरूको संख्या प्रतिदशक १ दिन बढेको पाइन्छ (चिसा रातहरू भने घट्दो क्रममा छन्) । साथै गर्मीयाममा ताता दिनहरूको संख्या प्रतिदशक १५ दिनले बढेको देखिन्छ । सबै मौसम र स्थानहरूमा ताता रात (६ दिन÷दशक) भन्दा ताता दिनहरुको वृद्धिदर बढी छ । औसत वार्षिक तापक्रम प्रतिवर्ष ०.०१७ डिग्री सेन्टिग्रेडले वृद्धि भइरहेको छ । पछिल्ला दशकहरूमा तापक्रम वृद्धि भई पुरानो रेकर्डलाई उछिन्ने क्रम बढ्दो छ । अधिकतम तापक्रम तुलनात्मकरूपमा अस्वभाविक (०.०५ डिग्री सेन्टिग्रेड/वर्ष)रूपले वृद्धि भइरहेको देखिन्छ भने न्यूनतम तापक्रममा सामान्य परिवर्तन (०.००३ डिग्री सेन्टिग्रेड/वर्ष) भइरहेको देखिन्छ ।

तराई, पहाड र हिमालमा औसत तापक्रम प्रतिवर्ष क्रमशः ०.०२, ०.०३ र ०.०४ डिग्री सेन्टिग्रेडले वृद्धि भइरहेको छ । औसत र अधिकतम तापक्रम वृद्धिदर उचाई अनुसार बढ्दो छ । तर, न्युनतम तापक्रमको भने घट्दो छ । चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज, बर्दिया राष्ट्रिय निकुञ्जलगायत तराई र चुरेका विभिन्न घना जंगल क्षेत्रहरूमा दिउँसोको तापमानमा सामान्य गिरावट भएको देखिन्छ, यद्यपि यसको लागि थप सूक्ष्म अध्ययनको जरूरी छ ।

सन् १९७० देखि २०१५ को अवधिमा सन् २०१० सबैभन्दा गर्मी र त्यसपछि क्रमश: २००९, १९९९, २००६ र २०१५ गर्मी वर्षकोरूपमा छन् । उक्त अवधिका अतिजन्य मौसमी अवस्थाहरू (भारी वर्षात्का दिनहरू, अति गर्मीआदि)मध्ये ६० प्रतिशत र ४० प्रतिशत घटनाहरू क्रमशः सन् १९९० र २००० पछि घटेको तथ्यांक छ । वर्षेनी घट्ने प्राकृतिक प्रकोपहरूमध्ये ७५ प्रतिशतभन्दा बढी प्रकोपहरू जल तथा मौसम सम्बद्ध प्रकोपहरू हुन्छन् र जसले वार्षिक सरदर ६०–८० प्रतिशत भौतिक तथा मानवीय क्षति पुर्याउने गरेको छ । विनासकारी भूकम्पबाहेक पछिल्ला ६ वर्षको तथ्यांक हेर्ने हो भने उक्त क्षति ७० देखि ९० प्रतिशतसम्म रहेको पाइन्छ ।

यसर्थ यहाँ अति वर्षा, खडेरी, अति गर्मी र अति चिसोका घटनाहरू वृद्धि भइरहेका छन्, जुन जलवायुका असामान्य अवस्थाहरू हुन् । उल्लेखित तथ्यांकबाट नेपालमा जलवायुको अवस्था सरदरभन्दा परिवर्तन भएको पाइन्छ, जसले कृषि, खानेपानी, स्वास्थ्य, वन, जलस्रोत, पर्यटन र अन्य क्षेत्रमासहित दैनिक जीवन पद्दतिमा समेत असर गरेको सावित गर्न सकिन्छ । मानवीय तथा प्राकृतिक कारणले जलवायु समयक्रम अनुसार परिवर्तन भइरहने एक प्रक्रिया भएकाले उक्त परिवर्तनसँग जुध्न सक्ने क्षमताको विकास गर्दै सम्भावित असरहरूको न्यूनीकरण गर्नु आजको आवश्यकता हो । जसको लागि प्रतिकूल असरका क्षेत्रहरूमा अनुकूलनका कार्यक्रमहरू सञ्चालन तथा सोसम्बन्धी जनसमुदायको क्षमता अभिवृद्धि गर्नेतर्फ हामी सबैले ध्यान दिनु आवश्यक छ ।

कार्यक्रमहरूको योजना र कार्यान्वयन गर्दा अहिलेसम्म घटेका जल तथा मौसम सम्बद्ध अतिजन्य घटनाहरूको जोखिमलाई आधार मानी सम्भावित क्षतिलाई रोक्न सक्ने क्षमता भएको भौतिक पूर्वाधार निर्माण र अन्य क्षेत्रगत प्राविधिक प्रणालीको विकासले भविश्यमा हुने जनधनको क्षति न्यूनीकरणका साथै जलवायु परिवर्तनसँग सहजै जुध्न सक्ने क्षमता विकास हुनेछ । परिवर्तित जलवायुका कारण अतिजन्य मौसमी घटनाहरूको अस्वभाविक एवं असामयिक उत्पत्तिलाई समयमै आँकलन गरी पूर्वसूचना प्रदान गर्नु मौसम विज्ञानका लागि अवसर र चुनौतीको रूपमा देखापरेको छ ।

प्रतिक्रिया दिनुहोस